خالد یعقوب اویس
The National
۶ فوریه ۲۰۲۶
در کمتر از یک ماه، قلمروی مظلوم عبدی، فرمانده کرد نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF)، از یکسوم خاک سوریه به گوشهای در شمالشرق این کشور کاهش یافت که طبق توافقی میانجیگرانه با آمریکا، قرار است به دولت مرکزی واگذار شود.
اگر این توافق بهطور کامل اجرا شود، نیروهای دموکراتیک سوریه در ساختار دولت ادغام خواهند شد؛ دولتی که از لحاظ فکری و ایدئولوژیک تفاوت بنیادینی با آنها دارد. عبدی و بسیاری از فرماندهان زیرمجموعهاش در شمال عراق و تحت آموزش حزب کارگران کردستان (پکک) آموزش دیدهاند؛ سازمانی که ترکیه، آمریکا و اتحادیه اروپا آن را گروهی تروریستی میدانند.
یکی از خویشاوندان عبدی که همراه او در شهر شمالی کوبانی بزرگ شده، در گفتوگو با «نشنال» گفت: «رویاهای عبدی از بین رفتهاند. دیگر هیچ گزینهای ندارد. کاملاً درهمشکسته است.»
ایالات متحده در سال ۲۰۱۵ نیروهای دموکراتیک سوریه را بهعنوان بازوی زمینی جنگ علیه داعش در سوریه تشکیل داد. اما این گروه اکنون جای خود را به دولت احمد الشرع، رئیسجمهور کنونی سوریه، داده است؛ فردی که زمانی از اعضای القاعده بود اما پس از سرنگونی رژیم بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ به متحد واشنگتن تبدیل شد.
به گفته یکی از بستگان عبدی، او معتقد است نیروهای دموکراتیک سوریه قربانی «پروژهای بزرگتر» شدهاند — شامل تلاش آمریکا برای بهبود روابط با ترکیه، پیشبرد صلح میان سوریه و اسرائیل، و بهرهگیری از دمشق به عنوان سد نفوذ در برابر ایران.
در سه هفته گذشته، نیروهای دموکراتیک سوریه بدون مقاومت، مناطق عربنشین وسیعی را که در جریان جنگ داخلی تصرف کرده بودند، ترک کردند و در برابر عملیات دولت مرکزی که از حلب آغاز شد و به سمت شرق گسترش یافت، عقبنشینی نمودند. این نیروها اکنون در منطقهای عمدتاً کردنشین، در مرزهای ترکیه و عراق مستقرند. ترکیه که از مهمترین حامیان منطقهای دولت الشرع به شمار میرود، خواستار نابودی کامل نیروهای دموکراتیک سوریه است.
برخی از کردها امیدوارند که توافق ۳۰ ژانویه، در نهایت منجر به نوعی تمرکززدایی عملی شود؛ اما این توافق پس از آن حاصل شد که نیروهای دولتی حلقه محاصره را بر شهرهای کردنشین تنگ کرده و ساختار خودگردانی نیروهای دموکراتیک سوریه را که شامل مناطق عربنشین نیز میشد، در هم شکستند. بدین ترتیب، بیشتر منابع کشاورزی، نیرو و انرژی سوریه ــ از جمله تولید روزانه ۱۰۰ هزار بشکه نفت ــ که پیشتر در کنترل نیروهای دموکراتیک بود، دوباره به دولت مرکزی بازگشت.
«قرارداد اجتماعی» که در آغاز بهعنوان سند بنیادی نظام حکمرانی نیروهای دموکراتیک سوریه تدوین شده بود، نیز عملاً فروپاشیده است. در آن سند، نوعی از دموکراسی با تأکید بر حقوق زنان و اقلیتها پیشبینی شده بود و زبان سریانی ــ که هنوز میان بخشی از مسیحیان سوریه رایج است ــ در کنار کردی و عربی، بهعنوان زبان رسمی به رسمیت شناخته شده بود.
از قندیل به شمال سوریه
عبدی از اعضای پکک بود که در آغاز قیام علیه رژیم اسد در سال ۲۰۱۱ از شمال عراق به سوریه بازگشتند. در آن زمان، گروههای کرد از درگیری مستقیم با رژیم خودداری کردند و نیروهای دولتی از بسیاری از مناطق کردنشین عقب نشستند. با این حال، منتقدان واحدهای وابسته به پکک را متهم میکنند که در آن دوران اعتراضات را سرکوب و حتی با رژیم بشار اسد همکاری کردهاند.
به گفته خویشاوند او، مظلوم عبدی آموخته است که دشمنی قدیمی خود با دولت کنونی را کنار بگذارد، اما حاضر نیست در ساختار آن مشارکت کند. منابع کرد دیگر گفتهاند که سمت پیشنهادی معاون وزارت دفاع برای نیروهای دموکراتیک سوریه به احتمال زیاد به فرد کرد دیگری واگذار خواهد شد.
عبدی در دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ در کوبانی (که به عربی «عینالعرب» نام دارد) رشد یافت. در آن زمان، شهر توسط برجهای امنیتی نهادهای اطلاعاتی متعدد رژیم اسد محاصره شده بود. فقر گسترده بود، خیابانها آسفالتشده نداشت و حتی پس از به قدرت رسیدن بشار اسد بهجای پدرش در سال ۲۰۰۰، قطعی برق و فاضلاب روان در خیابانها ادامه داشت. تنها فرصت شغلی در دسترس بسیاری از کردهای کوبانی، ساخت دکلهای قابلحمل برای حفاری چاههای غیرقانونی در سراسر سوریه و خارج از آن بود. خط آهن قدیمیای نیز کوبانی را از شهر مورشتپینار در ترکیه ــ که بسیار پیشرفتهتر بود ــ جدا میکرد.
پدر مظلوم، دکتر خلیل عبدی، پزشکی نسبتاً متمول بود. خانواده او از وضع مالی نسبتاً خوبی برخوردار بودند. خلیل عبدی در آغاز شیفته ملا مصطفی بارزانی، رهبر کردهای عراق، بود، اما پس از فرار عبدالله اوجالان به سوریه در اواخر دهه ۱۹۷۰، به حامی و دوست نزدیک او تبدیل شد. اوجالان چند ماهی را در منزل یکی از داروسازان کُرد در حومه کوبانی گذراند و سپس به دمشق رفت و در نهایت به یکی از مهرههای رژیم اسد تبدیل شد. به گفته بستگان عبدی، مظلوم از روی باور ایدئولوژیک جذب پکک شد، نه بهخاطر منافع مادی؛ و اوجالان حتی او را «پسرخوانده خود» مینامید.
در دوران تحصیل، عبدی نمرات لازم برای ورود به دانشگاه حلب در رشته مهندسی را کسب کرد، اما در اوایل دهه ۱۹۹۰ راهی پادگانهای آموزشی پکک در شمال عراق شد. بستگانش میگویند در مسیر ارتقا به ردههای بالاتر فرماندهی، دچار تردیدهایی شد، «اما وقتی در یک سازمان استالینیستی مانند پکک به مقام فرماندهی نظامی برسی، دیگر راه خروجی وجود ندارد». مأموریت او هنگام بازگشت به سوریه در سال ۲۰۱۱ جلوگیری از خروج کوبانی و سایر شهرهای کردنشین از کنترل رژیم بود.
عبدی توصیههای بارزانی را پذیرفت
منابع کردی میگویند ارتش آمریکا در سال ۲۰۱۵ عبدی را برای فرماندهی نیروهای دموکراتیک سوریه برگزید، زیرا او از سایر فرماندهان متمرکزتر و عملگراتر بود؛ انتخابی که با توصیه سازمان اطلاعات کردستان عراق نیز همراه شد.
یکی از منابع کردی که اواخر سال گذشته با عبدی دیدار کرده بود، میگوید: «او شرایط را با دقت میخواند و واقعیتها را بهتر از چهرههای ایدئولوژیکتر نیروهای دموکراتیک سوریه، مانند الهام احمد، درک میکند.» احمد نیز از اعضای آموزشدیده پکک در شمال عراق است و بهعنوان رابط سیاسی نیروهای دموکراتیک سوریه عمل میکند. عبدی، پیش از تصمیم به عدممقابله نظامی با پیشروی دولت، با مسعود بارزانی، فرزند ملا مصطفی، مشورت کرده بود.
هرچند میان پکک و بارزانی خصومت تاریخی وجود دارد، عبدی توصیههای او را پذیرفت. بارزانی که در سال ۲۰۱۱ از قیام کردها علیه اسد حمایت کرده و تلاش ناموفقی برای ایجاد نیرویی رقیب با پکک در سوریه داشت، اکنون خواستار «حفظ کرامت» کردهای شرق سوریه است، اما حمله دولت را محکوم نکرده است.
به گفته یکی از منابع، «عبدی تصمیمهایش را براساس توازن قوا در میدان میگیرد، نه براساس ایدئولوژی یا فشار جامعه. مشکل او این است که حمایت نظامی آمریکا در نهایت با پشتیبانی سیاسی همراه نشد.»