فرناز فصیحی / نیویورک تایمز / ۵ فوریه ۲۰۲۶
ایران و ایالات متحده روز جمعه در عمان دور تازهای از مذاکرات را برگزار خواهند کرد. این خبر را عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، و کاخ سفید روز چهارشنبه و پس از چند روز گزارشهای متناقض درباره زمان، مکان و قالب این گفتوگوها اعلام کردند.
به گفته سه مقام ارشد ایرانی، آقای عراقچی و تیم او قرار است در دیداری رودررو با استیو ویتکاف، نماینده ویژه رئیسجمهور ترامپ، و جرد کوشنر، داماد رئیسجمهور آمریکا، گفتوگو کنند. همچنین انتظار میرود وزیر امور خارجه عمان بهعنوان میزبان در این نشست حضور داشته باشد.
کاخ سفید روز چهارشنبه تأیید کرد که این دیدار در عمان و با حضور آقای ویتکاف و آقای کوشنر برگزار خواهد شد. آقای عراقچی نیز در شبکههای اجتماعی اعلام کرد که گفتوگوها در پایتخت عمان، مسقط، انجام میشود.
این نشست روز جمعه نخستین گفتوگوی تهران و واشنگتن از زمان جنگ ۱۲روزه ماه ژوئن با اسرائیل خواهد بود؛ جنگی که در نهایت با بمباران و وارد آمدن خسارات شدید به سه تأسیسات اصلی هستهای ایران توسط جنگندههای آمریکایی پایان یافت و عملاً برنامه هستهای ایران را متوقف کرد. هرچند از ماه ژوئن تاکنون دیدار رسمی میان دو طرف برگزار نشده، اما به گفته مقامهای ایرانی و آمریکایی، آقای عراقچی و آقای ویتکاف در این مدت بهطور متناوب از طریق پیامک در تماس مستقیم بودهاند.
در یک هفته گذشته، کشورهای منطقه برای جلوگیری از وقوع جنگ میان ایران و ایالات متحده میانجیگری کردهاند و به هر دو طرف هشدار دادهاند که درگیری جدید میتواند گسترش یابد و خاورمیانه را بیثبات کند.
دونالد ترامپ پس از انتقال ناوهای جنگی به نزدیکی ایران، این کشور را به اعزام یک «ناوگان عظیم» تهدید کرده و وعده داده بود در صورتی که ایران خواستههای آمریکا را نپذیرد، با «سرعت و خشونت» حملات نظامی علیه آن انجام دهد. این خواستهها شامل توقف برنامه هستهای و کنار گذاشتن ذخایر اورانیوم غنیشده، کاهش برد موشکهای بالستیک و توقف تسلیح و تأمین مالی گروههای شبهنظامی در منطقه است.
ایران اعلام کرده است که عقبنشینی در برابر خواستههای آقای ترامپ بهمنزله تسلیم خواهد بود و تهدید کرده در صورت هرگونه حمله، با حمله به اهداف نظامی آمریکا در منطقه و اسرائیل پاسخ قاطع خواهد داد.
این تهدیدهای نظامی پس از یک قیام سراسری در ایران در اوایل ماه ژانویه مطرح شد؛ اعتراضاتی که در آن معترضان خواستار پایان حاکمیت جمهوری اسلامی بودند. ایران این اعتراضها را با استفاده از نیروی مرگبار سرکوب کرد و بنا بر گزارش «خبرگزاری فعالان حقوق بشر» مستقر در واشنگتن، دستکم ۶۸۸۳ نفر کشته شدند. این گروه اعلام کرده است که با تکمیل روند راستیآزمایی، این آمار ممکن است بهطور قابلتوجهی افزایش یابد.
سینا عضدی، مدیر برنامه مطالعات خاورمیانه در دانشگاه جرج واشنگتن، روز چهارشنبه در گفتوگویی تلفنی گفت: «ایران ناچار است بنشیند و گفتوگو کند، چون گزینه دیگری ندارد. یا باید خطر جنگ را بپذیرد یا وارد مذاکره شود، چرا که دونالد ترامپ مفهوم دیپلماسی ناوگان جنگی را بهمعنای واقعی کلمه به کار گرفته است.»
در چند روز گذشته، جزئیات مربوط به این گفتوگوها بارها تغییر کرده است. در ابتدا قرار بود مذاکرات روز جمعه در پایتخت ترکیه، استانبول، و با توجه به نقش محوری این کشور بهعنوان میانجی برگزار شود. همچنین از وزیران خارجه چند کشور عربی منطقه، از جمله مصر، قطر، عربستان سعودی و ترکیه، برای مشارکت در این نشست دعوت شده بود.
اما ایران مخالفت کرد. به گفته همان سه مقام ارشد ایرانی، تهران روز سهشنبه در لحظات آخر خواستار تغییر مکان و قالب نشست شد و درخواست کرد مذاکرات در عمان برگزار شود و شرکتکنندگان به نمایندگان ایران و آمریکا محدود شوند. این مقامها بهدلیل حساسیت موضوع، نخواستند نامشان فاش شود.
به گفته این مقامها، رهبری ارشد ایران نگران بود که برگزاری نشستی با مشارکت گستردهتر این تصور را ایجاد کند که آقای ترامپ در حال «نمایش» است و ایران در موقعیتی قرار گرفته که گویی مجبور به مذاکره با کل منطقه است، نه فقط با واشنگتن.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، روز چهارشنبه به خبرنگاران تأیید کرد که ایران درخواست تغییر محل نشست را داده است. او همچنین گفت برای آنکه این گفتوگوها معنادار باشد، باید موضوع برنامه هستهای، برد موشکهای بالستیک ایران، حمایت این کشور از شبهنظامیان منطقهای و نحوه برخورد با شهروندانش در دستور کار قرار گیرد.
سه مقام ایرانی گفتند که مذاکرات برنامهریزیشده صبح روز چهارشنبه تقریباً به بنبست خورد؛ زمانی که آقای عراقچی به همتایان عرب خود اطلاع داد اگر ایالات متحده بر گسترش دستور کار فراتر از برنامه هستهای ایران اصرار کند، مذاکرات لغو خواهد شد. با انتشار خبر این موضع ایران، ارزش ریال در برابر دلار آمریکا بهشدت سقوط کرد.
به گفته یک مقام عرب منطقه و همان سه مقام ایرانی، کشورهای عربی منطقه و ترکیه تلاش گستردهای را برای متقاعد کردن هر دو طرف آغاز کردند تا نشست روز جمعه در عمان برگزار شود و روند شکلگرفته از بین نرود. این مقام عرب نیز بهدلیل نداشتن مجوز برای اظهارنظر عمومی، خواست نامش فاش نشود.
در نهایت، مذاکرات دوباره به مسیر خود بازگشت و آقای عراقچی در شبکههای اجتماعی نوشت که بابت «برادران عمانیمان برای فراهم کردن همه ترتیبات لازم» سپاسگزار است.
علی واعظ، مدیر برنامه ایران در «گروه بینالمللی بحران»، یک مؤسسه پژوهشی، گفت ایران در حال حرکت بر لبه تیغ میان حفظ کنترل بر مذاکرات و در عین حال، از دست ندادن حمایت متحدان عرب و ترکیه است.
او گفت: «آنها فکر میکنند اگر ما مشتاق و درمانده برای دستیابی به توافق به نظر برسیم، در پای میز مذاکره تحت فشار قرار خواهیم گرفت. بنابراین باید خودمان شرایطی مانند محل میز مذاکره، ترکیب حاضران و موارد دیگر را تعیین کنیم.»
به گفته سه مقام ایرانی و آن مقام عرب، در نهایت همه طرفها اندکی کوتاه آمدند. ایالات متحده پذیرفت که مذاکرات در عمان برگزار شود و بازیگران منطقهای در آن حضور نداشته باشند. مقامهای ایرانی نیز با گفتوگوی رودررو با همتایان آمریکایی موافقت کردند. همچنین هر دو طرف توافق کردند که تمرکز اصلی بر برنامه هستهای باشد، اما موضوع موشکها و گروههای شبهنظامی نیز با هدف دستیابی به چارچوبی برای یک توافق مورد بحث قرار گیرد.
مارکو روبیو روز چهارشنبه به خبرنگاران گفت: «در نهایت، ایالات متحده آماده تعامل با ایران است و همواره آماده این تعامل بوده است.»