چگونه پسر خامنهای یک امپراتوری جهانی املاک ساخت
بن بارتنستین / بلومبرگ / ۲۸ ژانویه ۲۰۲۶
در خیابانی پردرخت در شمال لندن که به «خیابان میلیاردرها» شهرت دارد، مجموعهای از عمارتهای مجلل که اغلب خالی از سکنهاند، پشت پرچینهای بلند و دروازههای تیرهرنگ و مسدود قرار گرفتهاند. در حالی که کودکان مدرسهای از کنار آنها عبور میکنند، نیروهای حفاظتی خصوصی با خودروهای شاسیبلند تیرهرنگ در اطراف گشت میزنند.
پشت نمای این خانههای لوکس در خیابان «بیشاپز اَونیو»، شبکهای نهفته است که از تهران تا دبی و فرانکفورت امتداد دارد. مالکیت نهایی این شبکه، پس از عبور از لایههای متعدد شرکتهای صوری، به یکی از قدرتمندترین مردان خاورمیانه میرسد: مجتبی خامنهای، دومین پسر بزرگتر رهبر جمهوری اسلامی ایران.
به گفته افراد آگاه از موضوع و بر اساس ارزیابی یک نهاد اطلاعاتی برجسته غربی، این روحانی ۵۶ ساله که از او بهعنوان یکی از گزینههای احتمالی جانشینی پدرش، آیتالله علی خامنهای، یاد میشود، بر یک امپراتوری سرمایهگذاری گسترده نظارت دارد. این افراد میگویند اگرچه خامنهای جوان از ثبت داراییها به نام خود پرهیز میکند، اما بهطور مستقیم در معاملات دخیل بوده است؛ معاملاتی که برخی از آنها دستکم به سال ۲۰۱۱ بازمیگردند.
به گفته این منابع، قدرت مالی او حوزههایی از حملونقل دریایی در خلیج فارس گرفته تا حسابهای بانکی در سوئیس و املاک لوکس بریتانیا به ارزش بیش از ۱۰۰ میلیون پوند (۱۳۸ میلیون دلار) را در بر میگیرد. این افراد که به دلیل نگرانی از تلافیجویی یا نداشتن مجوز برای اظهارنظر عمومی خواستار ناشناس ماندن شدهاند، میگویند این شبکه از شرکتها به خامنهای کمک کرده است تا با وجود تحریمهای ایالات متحده که در سال ۲۰۱۹ علیه او اعمال شد، منابع مالی — به گفته برخی برآوردها در حد میلیاردها دلار — را به بازارهای غربی منتقل کند.
این سرمایهگذاریها شامل املاک ممتاز میشود؛ از جمله خانهای که در سال ۲۰۱۴ به قیمت ۳۳٫۷ میلیون پوند خریداری شد، در برخی از انحصاریترین محلههای لندن، یک ویلای مجلل در منطقهای موسوم به «بورلیهیلز دبی»، و هتلهای سطحبالا در نقاط مختلف اروپا از فرانکفورت تا مایورکا. بر اساس اسنادی که بلومبرگ مشاهده کرده و همچنین گفتههای افراد مطلع، منابع مالی این معاملات از طریق حسابهایی در بانکهای بریتانیا، سوئیس، لیختناشتاین و امارات متحده عربی منتقل شدهاند. به گفته این افراد، منشأ اصلی این منابع، فروش نفت ایران بوده است.
هیچیک از اسنادی که بلومبرگ بررسی کرده، داراییها را مستقیماً به نام مجتبی خامنهای ثبت نکردهاند. در عوض، بسیاری از این خریدها به نام علی انصاری، تاجر ایرانی که در ماه اکتبر از سوی بریتانیا تحریم شد، انجام شدهاند.
رسانههای دولتی ایران، رهبر جمهوری اسلامی و خانواده او را — که بخشی از جنبش انقلابی سرنگونکننده نظام پادشاهی در سال ۱۹۷۹ به نام دفاع از مستضعفان و اسلام بودند — بهعنوان افرادی با زندگی ساده و زاهدانه به تصویر میکشند. شواهد اندکی وجود دارد که نشان دهد این خانواده از داراییهای خارجی برای تأمین سبک زندگی تجملی استفاده کردهاند. با این حال، ثروت پنهان پسر رهبر با تصویر تقوا و سادهزیستی که از سوی حکومت تبلیغ میشود، در تضاد قرار دارد؛ بهویژه در شرایطی که افزایش فقر، ناآرامیهای گسترده و اعتراضات علیه جمهوری اسلامی، موجب تقویت حمایتها از نظام پادشاهی سرنگونشده شده و از آغاز سال جاری تاکنون به کشته شدن هزاران نفر در ایران انجامیده است.
خشم عمومی نسبت به فساد اقتصادی گسترده و سوءمدیریت در سطوح بالای حکومت، اغلب متوجه «آقازادهها» میشود؛ اصطلاحی تحقیرآمیز برای فرزندان نخبگان که متهماند بهواسطه روابط سیاسی بستگان خود ثروتهای هنگفتی اندوختهاند.
ملکی در خیابان بیشاپز در لندن، که به شرکتی به نام Birch Ventures تعلق دارد / عکاس: خوزه سارمنتو ماتوس/بلومبرگ
تحقیقی یکساله از سوی بلومبرگ نیوز نشان میدهد دامنه نفوذ مالی این خانواده فراتر از مرزهای جمهوری اسلامی گسترش یافته است. این گزارش بر پایه گفتوگو با افرادی که بهطور مستقیم از معاملات مالی مجتبی خامنهای اطلاع دارند، و همچنین بررسی اسناد ثبت املاک و مدارک محرمانه تجاری — از قراردادهای مدیریت هتل گرفته تا جزئیات مالکیت شرکتها و انتقالهای بانکی — تهیه شده است. بر اساس ارزیابی اطلاعاتی غربی، علی انصاری نقشی کلیدی در این معاملات ایفا کرده است.
مجتبی خامنهای که بهطور گسترده بهعنوان چهرهای قدرتمند و پشتپرده در ساختار سیاسی ایران شناخته میشود و ارتباطات نزدیکی با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی دارد، تا حد زیادی از توجه عمومی دور مانده است؛ حتی در حالی که نفوذ او افزایش یافته و بحثها درباره جانشینی پدر ۸۶ سالهاش بهعنوان رهبر آینده و مطلق ایران شدت گرفته است.
این پرسشها درباره جانشینی در زمانی مطرح میشوند که به نظر میرسد تهران از نظر راهبردی در ضعیفترین موقعیت خود از زمان به قدرت رسیدن آیتالله علی خامنهای در سال ۱۹۸۹ قرار دارد؛ وضعیتی که نتیجه اقتصاد آسیبدیده از تحریمها، حملات نظامی سال گذشته اسرائیل و ایالات متحده، و تضعیف نیروهای نیابتی منطقهای ایران در پی جنگ غزه است.
داستان پرتفوی سرمایهگذاری برونمرزی خانواده خامنهای نشان میدهد که چگونه نخبگان ایران، با وجود آنکه کشور طی دو دهه گذشته بهدلیل برنامه هستهای و حمایت از گروههای مسلح مخالف اسرائیل و سیاستهای غرب در خاورمیانه، تحت یکی از سختگیرانهترین رژیمهای تحریمی تاریخ قرار داشته، توانستهاند سرمایه را به خارج منتقل کنند. این فشارهای اقتصادی از زمان بازگشت دونالد ترامپ به ریاستجمهوری ایالات متحده در سال ۲۰۲۵ تشدید شده است. با این حال، به گفته کارشناسان حوزه تأمین مالی غیرقانونی، ضعفهای موجود در نظام مالی جهانی — از ثبتهای ناکارآمد مالکیت ذینفعان واقعی گرفته تا اجرای محدود تحریمها — به شبکههای پنهان اجازه میدهد به فعالیت خود ادامه دهند. رئیسجمهور آمریکا روز چهارشنبه با تهدید به حملات نظامی علیه برنامه هستهای ایران، بر فشارها افزود.
فرزین ندیمی، پژوهشگر ارشد مؤسسه واشینگتن برای سیاست خاور نزدیک که امپراتوری مالی خانواده خامنهای را بررسی کرده است، میگوید: «مجتبی در نهادهای مختلفی در داخل و خارج از ایران سهام عمده یا کنترل عملی دارد. وقتی شبکه مالی او را تحلیل میکنید، علی انصاری بهعنوان حسابدار و دارنده اصلی حسابها برای او ظاهر میشود. این جایگاه، انصاری را به یکی از بانفوذترین الیگارشهای امروز ایران تبدیل میکند.»
علی انصاری در بیانیهای که از طریق وکیلش منتشر شد، اعلام کرد که «بهشدت هرگونه رابطه مالی یا شخصی با مجتبی خامنهای را رد میکند» و افزود که قصد دارد تحریمهای اعمالشده از سوی بریتانیا علیه خود را به چالش بکشد. مجتبی خامنهای به درخواستهای ارسالشده برای اظهارنظر در تاریخ ۱۲ ژانویه از طریق وزارت امور خارجه ایران و سفارتخانههای این کشور در امارات متحده عربی و بریتانیا پاسخی نداد.
وزارت امور خارجه ایران، همتای آن در امارات متحده عربی، وزارت خزانهداری ایالات متحده و اتحادیه اروپا نیز به درخواستها برای اظهارنظر پاسخی ندادند. وزارت امور خارجه بریتانیا — نهادی که انصاری را تحریم کرده است — اعلام کرد که درباره پروندههای فردی اطلاعاتی منتشر نمیکند.
مرد مالیِ مجتبی
علی انصاری، سرمایهدار ۵۷ ساله حوزه ساختوساز، سال گذشته از سوی مقامات بریتانیایی بهعنوان «بانکدار و تاجر فاسد ایرانی» توصیف شد؛ آن هم در زمانی که به دلیل «حمایت مالی» از فعالیتهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی — شاخهای قدرتمند از نیروهای مسلح که مستقیماً به رهبر جمهوری اسلامی گزارش میدهد و خود نیز تحت تحریم بریتانیاست — هدف تحریم قرار گرفت. انصاری در حال حاضر مشمول تحریمهای اتحادیه اروپا یا ایالات متحده نیست.
انصاری که از خانوادهای کارگری در شمالغرب تهران برخاسته، به چهره یک شبکه گسترده کسبوکار داخلی تبدیل شده است؛ شبکهای که شامل مجموعه لوکس «ایرانمال»، بازارهای عمدهفروشی بزرگ و بانک خصوصی «آینده» (که اخیراً منحل شده) میشود و او را به یکی از برجستهترین سرمایهداران بخش خصوصی در جمهوری اسلامی بدل کرده است.
به گفته افراد آگاه از پیشینه خانوادگی او، خانواده انصاری همزمان با انقلاب ۱۹۷۹ به تهران نقل مکان کردند؛ دورهای که بسیاری با وعده بازتوزیع ثروت شاه مخلوع از سوی رهبران جدید اسلامی جذب پایتخت شدند. گفته میشود پدر او به کمیتهای برای بازسازی اماکن مذهبی پیوست که از سوی دفتر رهبر جمهوری اسلامی تأمین مالی میشد. این فعالیتها، پدر انصاری را با روحانیون بلندپایه، از جمله اعضای حلقه نزدیکان خانواده خامنهای، در ارتباط قرار داد.
در اواخر دهه ۱۹۸۰ — همزمان با سالهای پایانی جنگ ایران و عراق — انصاری جوان به خدمت سربازی فراخوانده شد. به گفته این افراد، او در همین دوره برای نخستین بار با مجتبی خامنهای دیدار کرد؛ زمانی که پدر مجتبی، رئیسجمهور ایران بود.
انصاری بعدها موفق به دریافت قراردادهای پرسود دولتی و مجوزهای وارداتی شد و بهسرعت وارد حوزههای ساختوساز، کشتیرانی و پتروشیمی گردید؛ صنایعی که به گفته برخی منابع، بهعنوان مجراهایی برای انتقال منابع مالی دولتی به خارج از کشور عمل میکردند.
در دهه ۱۹۹۰ و اوایل دهه ۲۰۰۰، انصاری بیشتر بهعنوان صنعتگری در حال صعود در تهران شناخته میشد. او در سال ۲۰۰۹ بانک «تات» را تأسیس کرد؛ بانکی که بعدها طرح ساخت «ایرانمال»، یک مرکز خرید لوکس متعلق به بانک، را آغاز کرد. در سال ۲۰۱۳، ادغام این بانک منجر به شکلگیری «بانک آینده» شد؛ بانکی که در سال ۲۰۲۵ فروپاشید و درگیر اتهاماتی درباره اعطای وامهای درونگروهی، بدهیهای سنگین و جنجالهایی پیرامون ارتباطات نزدیک سیاسی با مقامات حکومتی بود. افراد آگاه میگویند مجتبی خامنهای نقش محوری در فعالیتهای این بانک و پروژه ایرانمال داشته است. انصاری سهامدار اصلی بانک آینده بود.
علی انصاری در یک بیمارستان اورژانس که در مارس ۲۰۲۰ در دوره پاندمی کرونا در ایرانمال تهران برپا شده است/ عکاس: روزبه فولادی/زوما وایر
به گفته دو نفر از این منابع، انصاری بهطور خصوصی با مجتبی خامنهای در خانهای در محله اعیانی زعفرانیه تهران دیدار میکرد و در موارد متعدد، از دفتر بانک آینده برای برگزاری گفتوگوهای محرمانه استفاده میشد.
همزمان با گسترش امپراتوری داخلی انصاری، نقش او بهعنوان کانال مالی مجتبی خامنهای در خارج از کشور نیز تقویت شد؛ بهگونهای که به گفته برخی منابع، او روابط بانکی متعددی در سراسر اروپا ایجاد کرد و سودهای حاصل از صادرات نفت را از طریق شبکهای پیچیده از شرکتها در امارات متحده عربی منتقل ساخت. بخش عمدهای از پول در این شبکه از طریق شرکتهای غیرایرانی جریان یافته است؛ از جمله Ziba Leisure Ltd. ثبتشده در سنتکیتس و نویس، Birch Ventures Ltd. مستقر در جزیره من، A&A Leisure Ltd. و همچنین شرکتهای اماراتی مانند Midas Oil Industries FZC و Midas Oil Trading DMCC.
بهطور رسمی، شرکت دولتی شرکت ملی نفت ایران فروش نفت خام کشور را بر عهده دارد، اما به گفته مقامهای آمریکایی و افراد آشنا با این تجارت، تحریمها باعث شده بخش عمدهای از این مبادلات از مسیرهای غیرشفاف و از طریق شرکتهای پوششی، واسطهها و معاملهگران غیررسمی انجام شود. به گفته این منابع، نخبگانی که با رهبر جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ارتباط دارند — از جمله مجتبی خامنهای — نقش محوری در کنترل برخی از این شبکهها ایفا کردهاند.
در یکی از نمونهها، بنا بر پیامهای سوئیفتی که بلومبرگ مشاهده کرده است، یک شرکت واسطه مستقر در امارات متحده عربی برای انتقال منابع مالی از طریق بانک اسلامی ابوظبی (ADIB) به شرکت Ziba Leisure مورد استفاده قرار گرفته است. اسناد نشان میدهد که Ziba Leisure در سال ۲۰۱۴ تأسیس شده و علی انصاری و موریس مشعلی، شهروند بریتانیاییِ متولد ایران، از مدیران آن بودهاند. این انتقال مالی پیش از اعمال هرگونه تحریم علیه مجتبی خامنهای و علی انصاری انجام شده است.
بانک اسلامی ابوظبی اعلام کرد که تحت نظارت سختگیرانه نهادهای مقرراتگذار فعالیت میکند و «نهادهای یادشده» از مشتریان این بانک نیستند.
در سال ۲۰۱۶، انصاری موفق به دریافت گذرنامه قبرسی شد؛ امری که به او امکان داد حسابهای بانکی و شرکتهای جدیدی در اروپا افتتاح کند و بنا بر گفته افراد مطلع، به پنهانسازی پیوندهای سیاسیاش با ایران کمک کرد. بر اساس اسنادی که بلومبرگ مشاهده کرده است، مقامهای قبرس بعدتر در پی افزایش بررسیها درباره ارتباط او با سپاه پاسداران و مجتبی خامنهای، درباره لغو تابعیت وی به بحث و تبادل نظر پرداختند.
وزارت کشور قبرس از اظهارنظر درباره اینکه آیا گذرنامه قبرسی انصاری لغو شده یا نه خودداری کرد، اما اعلام کرد که این پرونده همچنان تحت بررسی است.
«آنها از نظام ما سوءاستفاده میکنند»
رهبر جمهوری اسلامی در رأس یکی از ثروتمندترین نهادهای کشور قرار دارد؛ سازمانی که پس از انقلاب از طریق مصادره هزاران ملک و دارایی شکل گرفت. این نهاد که با نام ستاد اجرایی فرمان امام (SETAD) شناخته میشود، میلیاردها دلار دارایی، بنگاه اقتصادی و مؤسسه خیریه را مدیریت میکند و یکی از بزرگترین هلدینگهای دولتی خاورمیانه بهشمار میرود که در حوزههایی از بیمه گرفته تا انرژی و مخابرات فعالیت دارد.
امپراتوری برونمرزی پسر رهبر، در مقایسه، کوچکتر است و هدف آن چندان روشن نیست. اگر این داراییها قرار بود نوعی «ذخیره روز مبادا» برای خروج احتمالی خانواده از ایران باشند، تصمیم مقامهای بریتانیایی برای تحریم علی انصاری — و مسدود کردن این داراییها — این تصویر را پیچیدهتر کرده است.
یکی از چندین ملک در خیابان بیشاپز که به نام شرکت Birch Ventures ثبت شده است / عکاس: خوزه سارمنتو/بلومبرگ
بلومبرگ بیش از دوازده ملک در لندن را شناسایی کرده است که متعلق به این شبکه هستند. یکی از آنها در خیابان بیشاپز اَونیو به نام علی انصاری ثبت شده و سایر املاک تحت مالکیت شرکت Birch Ventures قرار دارند؛ شرکتی که بر اساس اسناد «خانه شرکتها» در بریتانیا، انصاری تنها ذینفع فعال آن است.
بن کاوداک، مدیر ارشد تحقیقات در سازمان شفافیت بینالملل بریتانیا که داراییهای نخبگان سیاسی و اقتصادی ایران در بریتانیا را رصد کرده است، میگوید: «هرچه بیشتر روشن میشود که نزدیکان رهبران سیاسی ایران سرمایهگذاریهای سنگینی در بریتانیا انجام دادهاند. بازار املاک ما نباید به صندوق امانات امنی برای وابستگان رژیمهای سرکوبگر تبدیل شود.»
تصاویر ثبتشده در مراسم تشییع پدر علی انصاری در ژوئن ۲۰۲۵ نیز بر تداوم نزدیکی این خانواده به رأس قدرت در ایران دلالت دارد؛ بهطوریکه اعضای خانواده و مشاوران باسابقه رهبر جمهوری اسلامی در میان حاضران دیده میشوند.
با این حال، فروپاشی بانک آینده موج تازهای از انتقادهای عمومی داخلی را علیه انصاری، حتی از سوی برخی سیاستمداران تندرو، برانگیخت. چندین ورشکستگی بانکی در دهه گذشته به سوءمدیریت مدیرانی نسبت داده شده که بهدلیل ثروتاندوزی غیرقانونی یا اعطای وامهای کلان تحت پیگرد قرار گرفتهاند. در ماه اکتبر سال گذشته، امیرحسین ثابتی، نماینده تندرو مجلس، بنا بر گزارش خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، از قوه قضاییه خواست انصاری را وادار کند هزینه زیانهای مالی بانک آینده را شخصاً بپردازد.
این شبکه همچنین مالک هتلهای پنجستارهای در پایتخت مالی آلمان است — موضوعی که توجه مقامهای فرانکفورت را جلب کرده — و نیز در امتداد سواحل جنوبغربی و آفتابی مایورکا در اسپانیا حضور دارد. بر اساس اسناد املاک، یک پنتهاوس در مجموعه Four Seasons Private Residences تورنتو در سال ۲۰۲۰ به قیمت ۱۰٫۵ میلیون دلار کانادا (۷٫۷ میلیون دلار آمریکا) فروخته شد و بخشی از ساختمانی در پاریس نیز در سال ۲۰۲۳ واگذار شد.
نرگس اسکندری-گرونبرگ، معاون شهردار فرانکفورت که متولد تهران است و از منتقدان صریح رهبری جمهوری اسلامی بهشمار میرود، میگوید: «دولت ایران تلاش دارد در نظام مالی آلمان جای پایی برای خود ایجاد کند. آنها از نظام ما سوءاستفاده میکنند.»
هتل Hilton Frankfurt Gravenbruch در جنوب شهر فرانکفورت، دارای اسپا، باشگاه ورزشی و دو سالن بزرگ مراسم است. در بیانیهای که به مناسبت تغییر برند این هتل تحت نام هیلتون در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، این شرکت آمریکایی فعال در صنعت هتلداری جهانی، به سابقه میزبانی این هتل از ستارگان بینالمللی و رؤسای کشورها اشاره کرده است.
اسناد مالی و بیانیه هیلتون هر دو، موریس مشعلی را بهعنوان مدیرعامل شرکت Allsco Gravenbruch Hotelbetriebsgesellschaft mbH معرفی میکنند؛ شرکتی که از سال ۲۰۱۱ مالک این هتل بوده و در سال ۲۰۲۴ قرارداد مدیریت آن را با هیلتون امضا کرده است.
شرکتهای Hilton Worldwide Holdings Inc. و Four Seasons از اظهارنظر در اینباره خودداری کردند.
اسناد ثبتی شرکتها در بریتانیا نشان میدهد که مشعلی — که وکیل دادگستری است — و علی انصاری، هر دو در چندین شرکت از جمله Veritas Reales Investment Ltd. و A&A Leisure (که در سال ۲۰۲۴ منحل شد) سمتهایی داشتهاند.