گزارش واشنگتنپست از قتلعام مردم در بازار رشت
نیلو تبریزی، یگانه تربتی، مگ کلی، ایموجن پایپر و عسل عباسیان
واشنگتنپست / ۲۵ ژانویه ۲۰۲۶
* روایتی کمسابقه و تفصیلی از سرکوب در ایران که توسط «واشنگتنپست» تهیه شده، میزان خشونتی را آشکار میکند که نیروهای امنیتی در یکی از شهرهای متعدد گرفتار ناآرامی به کار بردهاند.
به گفته چهار شاهد که روایتهایشان را در اختیار «واشنگتنپست» قرار دادهاند، نیروهای امنیتی ایران در جریان خیزش سراسری اوایل این ماه، دهها معترض را که میکوشیدند از آتشسوزی گسترده در بازار شهر رشت ــ در حاشیه دریای خزر ــ بگریزند، به رگبار بستند.
این خونریزی پس از چند روز افزایش اعتراضات عمومی در رشت علیه دولت ایران رخ داد؛ اعتراضاتی که از جمله با تعطیلی گسترده مغازهها توسط کسبه بازار تاریخی رشت همراه بود.
پس از آنکه بازار روباز دچار آتشسوزی شد، معترضان که برای در امان ماندن از نیروهای امنیتی به دالانها و گذرگاههای پیچدرپیچ بازار پناه برده بودند، شروع به فرار کردند؛ اما بنا بر روایت یکی از معترضان، با نیروهای یگان ضدشورشِ یونیفورمپوش و مأموران لباسشخصی ــ سوار بر موتورسیکلت یا پیاده ــ که به شاتگان و سلاحهای تهاجمی مسلح بودند، روبهرو شدند. یکی دیگر از ساکنان رشت گفت نیروهای امنیتی «مستقیماً به سوی مردم شلیک میکردند».
سامان، شاهدی که خود در اعتراضات شرکت داشته، در گفتوگویی اظهار کرد: «نیروهای امنیتی با کلاشینکف داخل بازار شلیک میکردند. وحشتناک بود. خیلیها را کشتند، حتی کسانی را که در حال فرار بودند.»
به گفته دو شاهد، نیروها همچنین «مانع از واکنش فوری خودروهای آتشنشانی» به حریق شدند. بررسی «واشنگتنپست» از تصاویر موجود نشان میدهد که در نهایت «بیش از ۳۰ واحد صنفی» در داخل بازار ــ که به پوستهای خاکستری تبدیل شد ــ یا در خیابان شریعتیِ مجاور آن طعمه حریق شدند.
«واشنگتنپست» با تحلیل بیش از ۴۰ عکس و ویدئو و گردآوری شش شهادت از شاهدان و ساکنان، بازسازی دقیقی از سرکوب حکومت در اوج ناآرامیهای رشت انجام داده است. بهدلیل قطع اینترنت و تلفن از سوی دولت، تا کنون روایتهای تفصیلی اندکی از داخل ایران منتشر شده بود؛ بهویژه از شهرهایی خارج از پایتخت، تهران.
با این حال، رویدادهای تراژیک رشت ــ واقع در حدود ۳۲۰ کیلومتری شمالغرب تهران ــ تنها بخشی کوچک از سرکوب گستردهای است که نیروهای امنیتی در دهها شهر و قصبه سراسر ایران، همزمان با سرکوب اعتراضات گسترده این ماه، به اجرا گذاشتند.
دادههایی که توسط کارکنان پزشکی در رشت و اطراف آن گردآوری و از طریق واسطهای در اختیار «واشنگتنپست» قرار گرفته، نشان میدهد که تنها در دو بیمارستان شهر، در دو روزی که خشونتها به اوج رسید، بیش از ۸۰ نفر جان باختند. «خبرگزاری هرانا» (وابسته به فعالان حقوق بشر و مستقر در آمریکا) ۳۹۲ کشته را در رشت مستند کرده است؛ که تقریباً همگی در ۸ ژانویه یا پس از آن ــ همزمان با آغاز قطع ارتباطات ــ رخ دادهاند.
خبرگزاری نیمهرسمی مهر، اوایل این ماه اعلام کرد که «بدخواهان و اغتشاشگران نظام» در رشت به بازار شهر و مساجد اطراف حمله کردهاند و ایالات متحده و اسرائیل را متهم کرد که «مزدوران خود را برای کشتن این بازار و مردمش» اعزام کردهاند.
آنچه در ادامه میآید، شرح چگونگی وقوع این رویدادهاست.
گسترش اعتراضات به بازار
اعتراضات در ایران نخست در ۲۸ دسامبر در تهران و در پی سقوط ارزش پول ملی آغاز شد. این اعتراضات بهسرعت در سراسر کشور گسترش یافت و معترضان خواستههای خود را تا «مطالبه تغییر کامل حکومت ایران» پیش بردند.
در رشت، بنا به گفته دو تن از ساکنان شهر به «واشنگتنپست»، در روزهای نخست ژانویه تجمعهای کوچکتری شکل گرفت؛ اما زمانی جدیتر شد که صاحبان مغازهها در بازار در همبستگی با معترضان دست به اعتصاب زدند. مانند دیگر مصاحبهشوندگان این گزارش، آنان به دلیل ترس از اقدامات تلافیجویانه، به شرط ناشناس ماندن یا ذکر تنها نام کوچکشان صحبت کردند.
سامان گفت: «دوستانم که صاحب مغازه بودند میگفتند مأموران اطلاعاتی با آنها تماس میگرفتند و تلاش میکردند مجبورشان کنند مغازهها را باز کنند و اعتصاب را بشکنند. بین بازار و دولت تنش وجود داشت.»
یکی دیگر از ساکنان رشت در مصاحبهای گفت روایت مشابهی را از یک کاسب نزدیک بازار شنیده است؛ کسی که گفته بود اعضای نیروی بسیج و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ــ که مشغول سرکوب اعتراضات بودند ــ کسبه اعتصابی را تهدید کرده و دستور بازگشایی مغازهها را دادهاند. این ساکن رشت افزود که وقتی بازاریان مقاومت کردند، نیروهای امنیتی به آنها گفتند اگر نافرمانی کنند «سخت پشیمان خواهند شد».
در چهارشنبه ۷ ژانویه، دهها نفر با کفزدن و سردادن شعار «نترسید، نترسید، ما همه با هم هستیم» از میان بازار عبور کردند؛ تصاویری که در شبکههای اجتماعی منتشر و توسط واشنگتنپست راستیآزمایی شده است.
آن شب صدها نفر به خیابانها آمدند و با شعار دادن، خواستار سقوط حکومت شدند. به گفته یکی از ساکنان رشت، فضای شهر با جمعیتی بیش از ۷۰۰ هزار نفر هرچه بیشتر ملتهب شد، زیرا شمار معترضان بهسرعت افزایش یافت.
او به «واشنگتنپست» گفت: «از چهارشنبه به بعد، اعتراضات خیلی بزرگتر شد و افراد بسیار بیشتری به خیابانها آمدند.» وی افزود که تا روز پنجشنبه، اعتصاب کسبه عملاً چرخه تجارت شهر را متوقف کرده بود: «فقط چند داروخانه و خواربارفروشی کوچک باز بودند.»
گشوده شدن آتش نیروهای امنیتی
تا شامگاه پنجشنبه ۸ ژانویه، اعتراضات در سراسر ایران به نقطهای بحرانی رسیده بود و در رشت نیز لحظهای سرنوشتساز فرا رسید. بنا بر ویدئوهایی که «واشنگتنپست» صحت آنها را تأیید کرده، معترضان از جنوب شهر به خیابانها سرازیر شدند و به سمت مرکز حرکت کردند؛ ترافیک را متوقف ساختند و خودروها را در محاصره گرفتند، در حالی که بوقها پیوسته به صدا درمیآمد.
بر اساس روایت مکتوب یک کاسب که در اعتراضات حضور داشته ــ و توسط «مرکز عبدالرحمن برومند»، نهاد حقوق بشری متمرکز بر ایران، در اختیار «واشنگتنپست» قرار گرفته ــ و نیز ویدئوهای راستیآزماییشده، گروههای دیگری از معترضان با حرکت به سمت جنوب در امتداد خیابان تختی به سوی بازار پیوستند.
در این روایت آمده است: «از هر خیابانی که به مسیر اصلی وصل میشد، سیل جمعیت به راه افتاده بود.»
«جمعیت آنقدر عظیم بود که در هر خیابان یا کوچهای که میگذشتیم، افراد بیشتری به ما میپیوستند.» این را یکی دیگر از ساکنان رشت گفت و افزود که در میان جمعیت، خانوادهها با کودکان و افرادی از همه سنین دیده میشدند. او خاطرنشان کرد که اوضاع تا حدود ساعت ۸:۳۰ شب نسبتاً آرام بود؛ اما پس از آن، نیروهای امنیتی شروع به شلیک مستقیم به مردم کردند.
یکی از معترضان گفت هنگامی که جمعیت به بازار نزدیک میشد، نیروهای امنیتی ابتدا تلاش کردند با گاز اشکآور مردم را متفرق کنند، اما معترضان مصمم بودند به حرکت خود ادامه دهند. به گفته این فرد ــ بر اساس روایتی که مرکز عبدالرحمن برومند ارائه کرده ــ در همین زمان بود که نیروهای امنیتی بهطور مستقیم به سوی جمعیت آتش گشودند. مردم یکییکی بر زمین میافتادند.
در شمالشرقی بازار، نزدیک یک ساختمان دولتی، بر اساس یک ویدئو، گروه کوچکتری از معترضان در میانه یک جاده خلوت سرگردان بودند. چند نفر سپرهای دستساز در دست داشتند و در میان آوار پراکنده و آتشهای کوچک، پیچوتابخوران حرکت میکردند.
سپس، همزمان با رگبار گلولهها و صدای انفجارها، فریادها برخاست. فردی که فیلم میگرفت، تلفن همراهش را ثابت نگه داشته و میگفت: «دارند به یک جوان شلیک میکنند. به پایش خورد. همین الان به یک جوان شلیک کردند! رشت، استانداری. در پنج دقیقه گذشته، نزدیک به هشت یا ده نفر را دیدیم که کشته یا زخمی شدند. سپاه، سپاه دارد شلیک میکند»؛ اشارهای به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.
«جلوی چشمانم قتلعام شدند»
بازار رشت سالها کانون پرجنبوجوش زندگی شهری بود و در سراسر ایران بهخاطر جلوههای فرهنگی و خوراکیاش شهرت داشت. ویدئوهایی که «واشنگتنپست» مکانیابی کرده نشان میدهد هنگامی که آتشسوزی آغاز شد، شعلهها نهتنها بازار، بلکه ساختمانها و خودروها در خیابانهای منتهی به آن را نیز دربر گرفت.
سامان که به سمت بازار در حرکت بود، گفت حدود ساعت ۹ شب دید که بازار آتش گرفت. معترض دیگری گفت برخی از تظاهرکنندگان هنگام آغاز آتشسوزی در داخل بازار بودند و برای در امان ماندن از تیراندازی به آنجا پناه برده بودند. هنوز روشن نیست آتش چگونه آغاز شد یا گسترش یافت. به گفته دو شاهد، آن شب شهر درگیر بادهای شدید و داغ بود که نشان میدهد آتش بهسرعت گسترش یافته است.
سامان گفت شاهد بوده که نیروهای امنیتی با چهرههای پوشیده به سوی افرادی که میکوشیدند از میان شعلهها بگریزند شلیک میکردند. «هر کسی که از بازار بیرون میآمد، زیر رگبار بود. [نیروهای امنیتی] از خیابان شریعتی به سمتشان شلیک میکردند.» او افزود که چهار نفر را میشناخت که آن شب با گلوله کشته شدند.
معترض دیگری در روایت ارائهشده توسط مرکز عبدالرحمن برومند، صحنهای مشابه را توصیف کرد. به گفته او، معترضان که بهسبب آتشسوزی مجبور به ترک بازار شده بودند، هنگام خروج مستقیماً در تیررس نیروهای مسلح امنیتی قرار گرفتند؛ برخی از این نیروها سوار بر موتورسیکلت بودند. این مرد گفت: «همنسلانم جلوی چشمانم قتلعام شدند.»
یک دانشجوی دانشگاه در رشت به «واشنگتنپست» گفت او نیز دیده است که نیروهای امنیتی در میان آتش، دانشجویان همدانشگاهیاش را هدف گلوله قرار دادند. او گفت: «مردم نمیدانستند فرار کنند یا به سمت نیروهای امنیتی هجوم ببرند. همهچیز آخرالزمانی به نظر میرسید.»
سامان به یاد آورد که نیروهای امنیتی تا بعد از ساعت ۱ بامداد اجازه ندادند خودروهای آتشنشانی وارد عمل شوند. پخش زنده تلویزیون دولتی در ساعت ۱۲:۵۲ بامداد ۹ ژانویه ــ حدود چهار ساعت پس از زمانی که او میگوید بازار را در حال آتشگرفتن دیده ــ نشان میدهد شعلهها هنوز در پسزمینه زبانه میکشیدند. ویدئوهای دیگر نیز نشان میدهد تا زمانی که آتشنشانی سرانجام به محل رسید، ستونهای بلند شعلههای نارنجی و سرخ همچنان بر فراز بازار دیده میشد. همزمان، رهگذران در حال دویدن از کنار آوار سوختهای بودند که خیابان شریعتی را پوشانده بود.
یکی دیگر از ساکنان رشت که نزدیک بازار زندگی میکند، گفت پنجشنبه شب هنگام بازگشت به خانه، اجساد و مجروحان را دیده است. «هرچه نزدیکتر میشدیم، صدای تیراندازی بلندتر و شدیدتر میشد و خیابان غرق در خون بود.»
پیامدها
صبح روز بعد، خیابان شریعتی پوشیده از آوار سقفها، درها و پنجرههای مغازههایی بود که سوخته بودند. ویدئویی که در شبکه اجتماعی ایکس منتشر و توسط واشنگتنپست تأیید شده، نشان میدهد مغازههای کرمرنگ به زغال سوخته تبدیل شدهاند.
تصاویر پهپادی که تلویزیون دولتی در ایکس منتشر کرده نشان میدهد دود همچنان از بالای بازار برمیخاست و آتش هنوز نیمسوز بود. در داخل بازار، کرکرههای فلزی مغازهها مچاله شده و خردهشیشهها زمین را پوشانده بود.
کمی پیشتر، در همین مکانها، معترضان شعار سر داده بودند.
دو شاهد به «واشنگتنپست» گفتند مقامها خانوادههای قربانیان را تحت فشار گذاشتهاند تا آنچه رخ داده را علنی نکنند.
ساکن رشتیِ نزدیک بازار گفت: «من شخصاً نزدیک به ۱۰ نفر را میشناسم که در اعتراضات پنجشنبه یا جمعه جان باختند و خانوادههایشان ــ تحت فشار ــ اجازه ندادهاند پروندهشان رسانهای شود.»
به همین ترتیب، سامان روایت کرد: «افرادی را میشناسم که فرزندان [جانباخته]شان را به بیمارستان یا نزد پزشک رسمی نبردند، چون میترسیدند [مقامها] پیکرها را ضبط کنند و تحویل ندهند. جسد را بردند و در باغها یا مزارعشان دفن کردند تا به دست دولت نیفتد.»
تعداد نامعلومی از معترضان در رشت بازداشت شدند و سرنوشتشان نامشخص است. یکی از ساکنان رشت گفت خانوادهای را میشناسد که به دنبال پسرشان در سردخانهها و بیمارستانهای شهر میگشتند، اما بعداً فهمیدند او بازداشت شده است؛ با این حال هنوز نمیدانند در کجا نگهداری میشود.
در روزهای پس از سوختن بازار، ویدئوها نشان میدهد که ساکنان رشت با وجود مقررات سخت منع رفتوآمد که به گفته آنان از سوی مقامها اعمال شده بود، به اعتراضات ادامه دادند.
دانشجوی دانشگاه گفت: «شهری جلوی چشمانمان به خاکستر تبدیل شد و ما هم با آن سوختیم. ما فروپاشی و سوختن این بازار را دیدیم، در حالی که مردم وحشتزده و زیر آتش بودند.»