نویسندگان: وارن پی. استروبِل، جان هادسن، آیزاک آرنسدورف، سوزانا جرج، جری شی و تارا کاپ
واشنگتن پست – ۱۷ ژانویه ۲۰۲۶
صبح چهارشنبه بود و بسیاری از تحلیلگران در خاورمیانه و واشنگتن مطمئن بودند که «دونالد ترامپ» رئیسجمهور آمریکا بهزودی دستور حملات سنگین هوایی علیه ایران را صادر خواهد کرد؛ اقدامی که پس از یورش جسورانه نیروهای دلتا به ونزوئلا برای دستگیری «نیکلاس مادورو» و همسرش، دومین استفاده بزرگ او از قدرت نظامی آمریکا در ظرف دو هفته بهشمار میرفت.
ترامپ هنوز دستور رسمی حمله را صادر نکرده بود، اما بالاترین مقامهای امنیتی انتظار داشتند که وی بهزودی یکی از گزینههای نظامی ارائهشده را تأیید کند و برای شبی طولانی آماده میشدند.
پنتاگون اعلام کرد ناوشکن موشکانداز «یو.اس.اس روزولت» وارد خلیج فارس شده است. طبق گفتهی یکی از مطلعان، به متحدان اطلاع داده شده بود که احتمال حمله آمریکا بالاست و کشتیها و هواپیماها در حال جابهجایی بودند. به پرسنل پایگاه بزرگ «العُدید» در قطر توصیه شد برای احتراز از حمله احتمالی تلافیجویانه ایران، تخلیه شوند.
ترامپ در پیامی در شبکههای اجتماعی به معترضان ایرانی وعده داده بود: «کمک در راه است» و آنان را تشویق کرده بود که «نهادهای رژیم را در دست بگیرند». بسیاری از مقامهای آمریکایی و خارجی این سخن را نشانهی دخالت نظامی محتمل دانستند، اما رئیسجمهور همچنان به گزینهی اعمال فشار سیاسی برای واداشتن تهران به توقف کشتار معترضان فکر میکرد.
لحظهی سرنوشتساز عصر چهارشنبه فرا رسید؛ زمانی که ترامپ از طریق نماینده خود استیو ویتکاف مطلع شد که دولت ایران اجرای حکم اعدام ۸۰۰ نفر را لغو کرده است. یکی از مقامهای ارشد آمریکایی گفت: ترامپ سپس در دفتر کار خود در کاخ سفید به خبرنگاران گفت: «خواهیم دید و نظاره میکنیم.» روز بعد، نهادهای اطلاعاتی آمریکا تأیید کردند که این اعدامها انجام نشده است.
این تغییر جهت سریع ترامپ در میانه هفته — که موجب سردرگمی مشاورانش و احساس سرخوردگی مخالفان ایرانی شد — بهگفته بیش از ده مقام فعلی و پیشین آمریکا و خاورمیانه، نتیجهی فشارهای داخلی و خارجی شدید بود.
بهگفته چند مقام، رئیسجمهور ناگهان با واقعیت بیثبات کردن احتمالی یک کشور دیگر خاورمیانه و با محدودیتهای ماشین عظیم نظامی آمریکا روبهرو شد. او قبلاً ناو هواپیمابر و گروه همراهش را به کارائیب فرستاده بود و مقامهای پنتاگون نگران بودند که توان نظامی آمریکا در خاورمیانه برای مقابله با تلافی احتمالی ایران کافی نباشد.
اسرائیل نیز چنین دغدغهای داشت. بهگفته یک مقام فعلی و یکی پیشین آمریکا، این کشور در جنگ ۱۲ روزهی ژوئن شمار زیادی از موشکهای رهگیر خود را برای مقابله با حملات ایران مصرف کرده بود.
برخی متحدان کلیدی واشنگتن از جمله عربستان سعودی، قطر و مصر با کاخ سفید تماس گرفتند و خواستار خویشتنداری و دیپلماسی شدند. این کشورها با وجود رقابت دیرینه با ایران شیعی، بیشتر از هر چیز نگران موج جدیدی از بیثباتی در منطقه بودند.
چند مقام گفتند ترامپ بیش از هر چیز متوجه شد حمله به ایران عملی پرهزینه و پیچیده است که ممکن است اقتصاد جهان را متلاطم کند، جنگی منطقهای بهراه اندازد و جان ۳۰ هزار نظامی آمریکایی مستقر در خاورمیانه را به خطر اندازد — در حالیکه او ترجیح میدهد عملیات «سریع و یکمرحلهای» انجام دهد، مانند توقیف مادورو یا حملات پراکنده به داعش و برنامه هستهای ایران.
یکی از مقامهای پیشین آمریکایی گفت: «او عملیاتهایی مثل ونزوئلا را میخواهد؛ اما این یکی بسیار درهم و پیچیدهتر میبود.»
اعتراضات ایران — بزرگترین اعتراضات در ۴۶ سال عمر جمهوری اسلامی — فعلاً در اثر سرکوب خونین دولت فروکش کرده است. سازمانهای حقوق بشری میگویند شمار قربانیان از سه هزار نفر فراتر رفته و بهدلیل قطع کامل اینترنت و ارتباطات، آمار دقیق مشخص نیست.
یکی از مقامهای ارشد اروپایی که مستقیماً با سران ایران در تماس بود، گفت: «بهنظر میرسد رژیم از یک بحران جدی جان به در برده است.» اما ایرانیانی که خطر کرده و به خیابان آمدند، از عقبنشینی ترامپ خشمگیناند. آنان «احساس خیانت و ویرانی روحی» دارند.
دو مقام آمریکایی گفتند در حالیکه احتمال حمله فعلاً منتفی است، ترامپ و مشاوران ارشدش با اعزام ناو هواپیمابر «آبراهام لینکلن» به خاورمیانه، در واقع گزینهها را باز نگه داشتهاند. این ناو تا جمعه در دریای چین جنوبی قرار داشت و دستکم یک هفته تا رسیدن به خاورمیانه فاصله دارد.
کارولین لویت، سخنگوی کاخ سفید، گفت: «هیچکس جز خود رئیسجمهور نمیداند تصمیم نهایی درباره ایران چه خواهد بود. او هوشمندانه گزینههای متعدد را روی میز نگه داشته و همانطور که همیشه گفته، تصمیماتش را بر پایه منافع آمریکا و جهان خواهد گرفت.»
«محاسبه هزینه و فایده»
در داخل کاخ سفید، ترامپ با توصیههای متناقض روبهرو بود.
بهگفته دو منبع آگاه، معاون رئیسجمهور جِی.دی. ونس که همواره نسبت به مداخلات نظامی بدبین بوده، از حمله به ایران حمایت کرد. او معتقد بود ترامپ با هشدار علیه کشتار معترضان برای خود خط قرمزی تعیین کرده و باید آن را حفظ کند.
سهشنبه شب در دفتر بیضی، جان رتکلیف، رئیس سازمان سیا و از چهرههای تندرو در قبال ایران، با استفاده از تبلتی مخصوص جلسات محرمانه، فیلمهای محرمانهای از خشونت نیروهای امنیتی ایران علیه معترضان را به ترامپ نشان داد. تصاویر احساسی پیشتر نیز در تصمیمات ترامپ تأثیر گذاشته بود، از جمله حملات موشکی سال ۲۰۱۷ علیه سوریه پس از دیدن تصاویر قربانیان حمله شیمیایی.
مشاوران دیگر ترامپ از جمله ویتکاف و رئیس دفترش سوزی وایلز هشدار دادند که اقدام نظامی نتیجه عکس خواهد داشت. ویتکاف بهطور مستقیم نگرانی کشورهای عربی را شنیده و خواهان اجتناب از چرخه جدیدی از خشونت متقابل بود. همچنین وزیر خزانهداری، اسکات بسنت پیشنهاد کرد بهتر است منتظر ماند تا تحریمها اثر خود را بگذارند.
ژنرال «دن کین»، رئیس ستاد مشترک و از مشاوران معتمد ترامپ، در طول روز در کاخ سفید حضور داشت و ارزیابیهای نظامی را ارائه میداد.
در نهایت، ترامپ پس از مرور گزینههای ارائهشده از سوی پنتاگون و نهادهای اطلاعاتی، نتیجه گرفت منافع حمله کمتر از هزینههای آن است. یکی از نزدیکان دولت گفت: «اگر حمله انجام میشد، آیا به تغییر رژیم منجر میگشت؟ پاسخ قطعاً منفی بود. تأثیر منفی هر حمله از منافع احتمالی آن بیشتر بود. در نهایت، بحث بر سر محاسبه هزینه و فایده بود.»
تهران که متوجه جابهجاییهای نیروهای آمریکایی شده بود، با دولت ترامپ تماس گرفت. پیام متنی **عباس عراقچی**، وزیر خارجه ایران، به ویتکاف به گفته منابع، در «کاهش بحران» نقش داشت.
اندکی بعد، ترامپ به خبرنگاران گفت: «من قدردانم که آنان اعدامها را لغو کردند.»
در همین حال، دهها هزار معترض بازداشتشده در زندانهای ایران، بنا به گزارش نهادهای حقوق بشری، در معرض شکنجه و بدرفتاری قرار دارند.
پیام کشورهای عربی: «از اقدام نظامی بپرهیزید»
ایران تنها کشوری نبود که به شکل فوری با کاخ سفید تماس گرفت.
بهگفته مقامهای عربی و خلیجی، عربستان سعودی، امارات، قطر، عمان و دیگر متحدان عرب در تماسهای فشرده با واشنگتن خواستار حفظ مسیر دیپلماتیک شدند.
به گفته یکی از مقامهای خلیج فارس، «پیام ما به واشنگتن این بود که از اقدام نظامی پرهیز کند. زیرا هرگونه جنگ تازه، پیامدهای امنیتی و اقتصادی گستردهای برای منطقه و خود آمریکا خواهد داشت.»
یک دیپلمات سعودی و یک مقام آمریکایی گفتند محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، نیز در تماس تلفنی با ترامپ خواستار خویشتنداری شد. در آن سو، ایران به کشورهای خلیج هشدار داده بود که در صورت حمله آمریکا، پاسخ تهران محدود نخواهد بود، برخلاف حمله ماه ژوئن آمریکا به تأسیسات هستهای ایران که پاسخ موشکی ایران کنترلشده بود.
مقامها همچنین نگران بودند گروههای نیابتی ایران از جمله حزبالله حملات مستقلی انجام دهند؛ خطری که بدون حضور ناو هواپیمابر آمریکایی در منطقه، شدیدتر میشود.
اسرائیل نیز آماده نبود. به گفته منابع نزدیک به کاخ سفید، نخستوزیر بنیامین نتانیاهو چهارشنبه با ترامپ تماس گرفت و از او خواست فعلاً از حمله خودداری کند، زیرا توان دفاعی اسرائیل پس از عملیات گستردهاش علیه برنامه هستهای ایران در ماه ژوئن هنوز بازسازی نشده است. دو مقام آمریکایی گفتند این دو رهبر دو بار تماس تلفنی داشتند.
به گفته مقامهای آمریکایی، نبود داراییهای نظامی بزرگ آمریکا که اسرائیل برای رهگیری موشکهای ایران به آن متکی است، یکی از عوامل آسیبپذیری تلآویو بود. این پشتیبانی هزینه سنگینی برای ذخایر موشکهای رهگیر آمریکا نیز داشته است.
یکی از مقامهای عرب گفت عامل تعیینکننده در تغییر نظر ترامپ، تردید او نسبت به نتیجه قطعی و قابل پیشبینی گزینههای نظامی و تمایلش به حفظ تصویر «موفقیت سریع و تمیز» در عملیاتهای گذشته بود.
رایزنیهای دیپلماتیک گسترده سرانجام موجب شد ترامپ از تصمیم خود منصرف شود.
در پنتاگون، کارمندان آماده کار شبانه بودند، تا اینکه حدود ساعت ۳:۳۰ بعدازظهر اطلاع یافتند میتوانند به خانه بروند. معاون رئیسجمهور ونس در پایان از تصمیم ترامپ حمایت کرد.
به گفته مقامهای آمریکایی، رئیسجمهور طی دو تا سه هفته آینده — با استقرار کامل داراییهای نظامی در منطقه — ممکن است دوباره فرصت بررسی گزینههای حمله را پیدا کند. فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا نیز مأمور شده است در ماه پیشرو در وضعیت آمادهباش کامل ۲۴ ساعته باقی بماند.