جوی رولِت و کَسِل برایان-لو / خبرگزاری رویترز / ۱۶ ژانویه ۲۰۲۶
سرکوب مخالفان در ایران به یکی از دشوارترین آزمونهای امنیتی «استارلینک» متعلق به ایلان ماسک تبدیل شده است؛ سامانهای که از زمان جنگ اوکراین تاکنون به عنوان راه نجاتی در برابر خاموشیهای اینترنتی تحمیلی دولتها عمل کرده است.
شرکت «اسپیسایکس» (SpaceX)، مالک استارلینک، این هفته خدمات اینترنت ماهوارهای خود را برای ایرانیان رایگان اعلام کرد؛ اقدامی که شرکت فضایی ماسک را در مرکز بحرانی تازه در عرصه ژئوپلیتیک قرار داده و در برابر کشوری قرار میدهد که به فناوریهای پیشرفته پارازیت و فریب سیگنالی مجهز است. این موضوع به گفته فعالان، تحلیلگران و پژوهشگران، اکنون چالشی آشکار میان مهندسان مستقر در آمریکا و حکومتی منطقهای محسوب میشود.
ناظران انتظار دارند که عملکرد استارلینک در برابر حملات احتمالی ایران – علیه یکی از سودآورترین خطوط تجاری اسپیسایکس – با دقت از سوی نیروهای نظامی و سازمانهای اطلاعاتی ایالات متحده که از این سامانه و نسخه نظامی آن با نام «استارشیلد» استفاده میکنند، رصد شود. چین نیز که در حال توسعه شبکههای ماهوارهای مشابه است، بهدقت این رویارویی را دنبال میکند. از سوی دیگر، با توجه به احتمال عرضه عمومی سهام اسپیسایکس در سال جاری، بحران ایران ویترین پرسر و صدایی برای جلب نظر سرمایهگذاران به شمار میرود.
جان پلامب، رئیس پیشین سیاستهای فضایی پنتاگون در دولت بایدن، گفت: «اکنون در مرحلهای ابتدایی از تاریخ ارتباطات فضایی هستیم که تنها ارائهدهنده واقعی در این مقیاس، اسپیسایکس است. حکومتهای سرکوبگر هنوز میپندارند میتوانند ارتباطات را قطع کنند، اما بهگمانم روزی نزدیک است که این دیگر ممکن نخواهد بود.»
ویکتوریا سامسون، مدیر برنامه امنیت و پایداری فضایی در اندیشکده «بنیاد جهان ایمن» نیز اظهار داشت: «روسیه که در جنگ اوکراین مجموعهای از ابزارهای ضداستارلینک را بهکار گرفته، بهطور حتم مشتاق است ببیند اقدامات ایران تا چه حد در مختل کردن استارلینک مؤثر است. بسیاری از بازیگران جهانی در حال نظارهاند که اوضاع اینجا چگونه پیش میرود.»
استفاده معترضان از استارلینک برای انتشار ویدیوهای سرکوب
به گزارش منابع مختلف، هزاران نفر از معترضان به حاکمیت آخوندها در ایران طی هفته گذشته کشته شدهاند، اما محدودیتهای گسترده ارتباطی از سوی تهران عملاً مانع درک کامل ابعاد خشونت حکومتی شده است.
استارلینک که دسترسی ایران به آن دشوارتر از کنترل شبکههای کابلی یا دکلهای تلفن همراه است، به ابزاری حیاتی برای ثبت و ارسال تصاویر از تحولات میدانی بدل شده است.
رها بحرینی، پژوهشگر امور ایران در عفو بینالملل، گفت این نهاد صحت دهها ویدیو از ایران را تأیید کرده است – از جمله صحنههایی که در آنها معترضان بهدست نیروهای ایرانی کشته یا زخمی میشوند – و معتقد است تقریباً تمامی این تصاویر از سوی کسانی ارسال شده که به استارلینک دسترسی داشتهاند. به گفته او، ادامه این محدودیتهای ارتباطی، مأموریت سازمانهای حقوق بشری را برای ارزیابی میزان خشونتها و تماس با منابع داخل کشور دشوار کرده است.
گرچه دسترسی به استارلینک در ایران ممنوع است، فعالان میگویند احتمالاً دهها هزار ترمینال آن بهصورت قاچاق وارد کشور شده است؛ هرچند شمار دقیق ترمینالهای فعال مشخص نیست. نهاد آمریکایی «هالیستیک رزِیلیِنس» که در انتقال این تجهیزات به ایرانیان همکاری کرده و مدعی است با اسپیسایکس برای رصد تلاشهای ایران برای ایجاد پارازیت هماهنگی دارد، این موضوع را تأیید کرده است.
ترمینالهای مصرفی استارلینک بهصورت دیشهای مستطیلی عرضه میشوند که دو اندازه دارند: یکی تقریباً بهاندازه جعبه پیتزا و نسخه کوچکتر سیّار که در ابعاد یک لپتاپ است.
شرکت اسپیسایکس در پاسخ به پرسشهای رویترز اظهار نظری نکرد.
هیأت نمایندگی ایران در سازمان ملل نیز روز پنجشنبه از اظهارنظر خودداری کرد. وزیر خارجه ایران عباس عراقچی، در گفتوگو با شبکه الجزیره در روز دوشنبه، قطع اینترنت را ناشی از «مقابله با عملیات تروریستی و صدور دستورات از خارج کشور» دانست.
جنگ پارازیتها و سیگنالهای جعلی GPS
استارلینک که نخستین شبکه عظیم ارتباطات اینترنتی ماهوارهای در نوع خود است، به ابزار حیاتی در شرایط جنگی و مناطق دورافتاده تبدیل شده و در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۵ میلیارد دلار برای اسپیسایکس درآمد داشته است. این شبکه، قدرت ژئوپلیتیکی ایلان ماسک را نیز افزایش داده است؛ کسی که در سال ۲۰۲۲ نحوه و محل استفاده نظامیان اوکراینی از این سامانه را شخصاً تحت کنترل گرفت.
در حال حاضر حدود ۱۰ هزار ماهواره استارلینک در مدار پایین زمین در حال حرکتاند که با سرعت مداری حدود ۲۷ هزار و ۳۶۰ کیلومتر در ساعت حرکت کرده و سیگنالهایی تولید میکنند که شناسایی و اختلال در آنها بسیار دشوارتر از سامانههای ماهوارهای سنتی با مدار ثابت است.
به گفته متخصصان و نهاد «هالیستیک رزِیلیِنس»، ایران احتمالاً با استفاده از سامانههای پارازیت ماهوارهای در صدد اختلال در سیگنالهای استارلینک است. همچنین بنا بر گزارش نریمان قریب – فعال مخالف جمهوری اسلامی و پژوهشگر مستقل جاسوسی سایبری در بریتانیا – ایران از روش «اسپوفینگ» یا ارسال سیگنالهای جعلی GPS برای گمراه کردن و از کار انداختن ترمینالهای استارلینک بهره میگیرد.
قریب گفت این فریب سیگنالی باعث کاهش شدید سرعت اینترنت و بیثباتی ارتباط میشود: «شاید بتوان پیامهای متنی ارسال کرد، اما انجام تماس ویدئویی را فراموش کنید.»
تلاش ایران برای شناسایی ترمینالها
هرچند استارلینک مجوز فعالیت در ایران ندارد، ایلان ماسک بارها در شبکه اجتماعی خود (اکنون به نام X) حضور این سامانه را در ایران تأیید کرده است. این موضوع از چند سال پیش دولت ایران را به تلاش برای مقابله با استارلینک واداشته است. در جریان اعتراضات پس از مرگ مهسا امینی در دسامبر ۲۰۲۲، ماسک اعلام کرد نزدیک به ۱۰۰ ترمینال استارلینک در ایران فعال است.
پس از جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل در ژوئن گذشته، مجلس ایران قانونی را برای منع استفاده از استارلینک و تعیین مجازاتهای سنگین برای کاربران یا توزیعکنندگان این فناوری بدون مجوز تصویب کرد. به گزارش رسانههای دولتی، ایران همزمان از مسیرهای دیپلماتیک نیز پیگیر محدودسازی این سامانه بوده است.
تهران در سال گذشته از هیأتی در «اتحادیه بینالمللی مخابرات» وابسته به سازمان ملل خواست تا ایالات متحده و نروژ – کشور محل ثبت بینالمللی استارلینک – را وادار کند تا خدمات آن در ایران مسدود شود.
به گفته منابع آگاه، ایران در نشست ژوئیه به هیأت مذکور اعلام کرد استفاده از استارلینک در کشور غیرقانونی است و مدعی شد که «کشور مهاجم» از ترمینالهای آن در پهپادهای شرکتکننده در یک حمله اخیر بهره گرفته است.
در نشست نوامبر همان سال نیز نمایندگان ایران اذعان کردند که دولت هنوز در شناسایی و از کار انداختن ترمینالهای فعال موفقیتی بهدست نیاورده است.