ايران امروز

قطع اینترنت در ایران و امکانات استارلینک

س.ساسان

قطع اینترنت در ایران و امکانات استارلینک، از تخیل تا واقعیت

بدنبال اعتراضات سراسری در ایران و مسدود کردن اینترنت، اخبار گوناگون در شبکه های رسمی و مجازی در مورد استارلینک و امکانات آن برای پیوند به شبکه جهانی اینترنت پخش می شود. هدف این نوشته، آشنایی با امکانات و محدودیت های استارلینک و راستی آزمایی امکان اتصال “بدون واسطه” به اینترنت است.

هر بار که از ایلان ماسک  و یا از قول او در شبکه‌های اجتماعی اعلام می‌شود استارلینک برای ایران، فعال و آزاد شده ، موجی از امید، تردید و برداشت های نادرست براه می‌افتد. بسیاری تصور می‌کنند اینترنتی آزاد، بدون نیاز به تجهیزات خاص و خارج از کنترل دولت‌ها، مستقیماً از آسمان به گوشی‌های مردم می‌رسد. اما در واقعیت، استارلینک نه آن‌قدر ساده است و نه آن‌قدر “رهایی‌بخش”.

در زیر به زبانی ساده در مورد شیوه کارکرد استارلینک، سخت افزار و تجهیزات لازم صحبت می کنیم.

استارلینک چگونه کار می‌کند؟
استارلینک شبکه‌ای از هزاران ماهواره در «مدار پایین زمین» یا LEO است. ماهواره‌هایی که در ارتفاع حدود ۵۵۰ کیلومتری زمین حرکت می‌کنند. این فاصلهٔ کم در مقایسه با ماهواره‌های سنتیِ ( ارتفاع ۳۶ هزار کیلومتری) باعث کاهش شدید تاخیرLatency در ترافیک بین ماهواره و کاربر میشود که برای تبادل داده ها و اتصال به اینترنت ضروری است.

اما این فقط نیمی از ماجراست. برخلاف تصور عمومی، استارلینک اینترنت را مستقیماً به موبایل یا کامپیوتر نمی‌دهد. ارتباط میان کاربر و ماهواره از طریق زنجیره‌ای از تجهیزات برقرار می‌شود که نقطهٔ کلیدی آن روی زمین قرار دارد.

چگونگی برقرای پیوند فضا و زمین؟
از نظر تکنیکی، برای برقراری اتصال “زمینی” به شبکه استارلینک دو شیوه یا مدل وجود دارد. مدل اصلی و مدل یا قابلیتی  به نام  D2C.

مدل اصلی با تمامی امکانات و قابلیت‌ها 
در مدل اصلی استارلینک، گوشی یا لپ‌تاپ هیچ ارتباط مستقیمی با ماهواره ندارد.

کاربر از طریق Wi-Fi یا کابل به یک روترخانگی/محلی وصل می‌شود. روتر به دیش استارلینک متصل است. دیش با امواج رادیویی خاص (Ku/Ka) به ماهواره‌های در حال حرکت در مدار پایین زمین ارتباط برقرار می‌کند. و در نهایت داده‌ها از طریق ایستگاه‌های زمینی وارد اینترنت جهانی می‌شوند (نگاه کنید به تصویر زیر). در کنار تمامی اینها، باید حق اشتراک استفاده از این خدمات هم به آقای ایلان ماسک SpaceX پرداخت شود.

فرض کنیم ماهواره های ماسک (شرکت SpaceX) به میزان و تعداد کافی بالای آسمان ایران وجود دارد، ایستگاه زمینی هم در دسترس است و گیرنده/دیش هم برای هر خانواده و یا محل کار موجود است، و اتصال از طریق کابل یا Wi-Fi هم عملی است، اگر تمای این امکانات موجود باشد، آقای ماسک می تواند استفاده از خدمات اتصال به اینترنت را رایگان کند و کاربر بدون پرداخت حق اشتراک به استارلینک وصل شود.

User → Router → Starlink Dish → LEO Satellite → Ground Station → Global Internet

D2C، Direct-to-Cell ارتباط بدون دیش
در پی مسدود شدن اینترنت در ایران، کلیپی در شبکه های مجازی دست به دست میشود که با چند کلیک بر روی موبایل، کاربر را به استارلینک و اینترنت وصل می کند. آیا عیاری از حقیقت در این کلیپ وجود دارد؟ 
در سال‌های اخیر، استارلینک قابلیتی به نام D2C معرفی کرده است. در این مدل، ماهواره‌ها می‌توانند مستقیماً  بدون نیاز به دیش، با موبایل‌های معمولی ارتباط برقرار کنند،. این ویژگی در نگاه اول شبیه تحقق رویای «اینترنت ماهواره‌ای مستقیم روی گوشی» است، اما این شیوه، محدودیت‌های جدی دارد.

D2C از همان امکانات داخل گوشی استفاده می‌کند، همان سخت‌افزاری که برای 4G و 5G طراحی شده است. این یعنی استفاده از فرکانس‌های مجوزدار، وابستگی به سیم‌کارت موجود در موبایل، و همکاری کامل با اپراتورهای محلی. به همین دلیل است که D2C فقط در کشورهایی فعال می‌شود که اپراتورهای موبایل با استارلینک همکاری کرده‌اند.

کوتاه اینکه؛ تکنیک Direct-to-Cell استارلینک، تنها در همکاری با اپراتورهای موبایل محلی امکان‌پذیر است و خوب میدانیم که چنین همکاری بین شرکت های ایرانی و استارلینک وجود ندارد. فقط چند کشور و کمپانی در جهان هستند که با استارلینک چنین همکاری ای دارند. امریکا، کانادا و اوکراین از آن جمله اند.

در این شیوه ارتباط، سرعت و پهنای باند بسیار محدود است. امکان تماس ویدیوئی، ارسال ویدئو و نظایر آن وجود ندارد. D2C برای ارسال پیام نوشتاری مناسب است و نه اتصال به شبکه جهانی اینترنت به معنای متداول آن.

دولت‌ها تا چه حد می‌توانند استارلینک را مهار کنند؟
استارلینک کنترل دولت‌ها بر اینترنت را از بین نمی‌برد، اما آن را دشوارتر و پرهزینه‌تر می‌کند.

نخستین کاری که دولت ها می توانند انجام دهند، جلوگیری از ورود قانونی این فناوری و تجهیزات لازم مثل دیش و همچنین برپایی و بکار اندازی دکل یا ایستگاه های زمینی Ground Station مورد نیاز برای برقراری ارتباط ماهواره ها با شبکه اینترنت است (به شکل بالا نگاه کنید). علیرغم این محدودیت، گفته میشود، حدود ۵۰۰۰۰ دیش استارلینک در ایران وجود دارد که عموما به طور قاچاق وارد ایران شده است.

برای عملکرد خوب استارلینک در ایران و پوشش کامل کشور، شاید حدود ۳ ایستگاه زمینی یا دکل برای ارتباط با ماهواره ها و اینترنت، مورد نیاز است. بواسطه غیر قانونی بودن استارلینک در ایران، هیچ ایستگاه زمینی در ایران وجود ندارد و ارتباط کاربران با اینترنت از طریق کشورهای همسایه، مثل ترکیه،،، و امارات انجام میشود. توجه داشته باشیم که فاصله کاربر/دیش با دکل استارلینک بر کیفیت و سرعت اینترنت تاثیر میگذارد.

در کنار محدودیت های برشمرده، دولت ها می توانند، با پارازیت انداختن، Signal Jamming روی سیگنال استارلینک، ارتباط با اینترنت را محدود و حتی مسدود کنند و ظاهرا این اتفاقی است که در چند روز پیش در ایران افتاده است. پارازیت‌ انداختن روی سیگنال استارلینک نیازمند تجهیزات پیشرفته و معمولاً محدود به مناطق خاص است.

جمع‌بندی
استارلینک کلاسیک می‌تواند زیرساخت ملی اینترنت را دور بزند، اما نیازمند تجهیزات است. در ایران این تجهیزات دور از چشم مسئولین خرید و فروش می شود.

پارازیت فرستادن توسط دولت ها و مختل کردن ارتباط اینترنتی سخت و پر هزینه است. اما کاملا ممکن است.
ارتباط با اینترنت با روش D2C یعنی اتصال مستقیم موبایل به استارلینک بدون مشارکت و همکاری شرکت های موبایل داخلی، امکان پذیر نیست.

آنچه در چند روز گذشته در مورد آزاد گذاشتن استارلینک برای کمک به مردم ایران می شنویم، بیشتر جنبه تبلیغاتی دارد و نه عملی. حرف و تصمیم ماسک فقط به این معناست که برای مدتی محدود، از ایرانیان حق اشتراک نمی گیرد. این به معنای دسترسی آزاد و بدون درد سر به اینترنت نیست.

استارلینک یک امکان فنی ایجاد می‌کند، نه یک معجزهٔ سیاسی.