هالی داگرس، همکار ارشد مؤسسه واشنگتن
نیویورک تایمز – ۱۰ ژانویه ۲۰۲۶
مردی تنها در میانه یکی از خیابانهای تهران زانو زده بود، در حالیکه کاپشن سیاهی را روی سر خود کشیده و راه نیروهای امنیتی پیشروی را سد کرده بود. ویدئوی این صحنه به سرعت در میان ایرانیان دستبهدست شد و مقایسههایی با «مرد تانک» میدان تیانآنمن چین در سال ۱۹۸۹ به همراه آورد. صحنههایی مشابه از شجاعت در سراسر ایران تکرار شده است: جوانانی که، گاه تنها و گاه دو نفره یا بیشتر، در برابر سرکوبگران خود ایستاده یا زانو زدهاند.
اعتراضاتی که از ۲۸ دسامبر آغاز شد، اکنون به همهی ۳۱ استان ایران گسترش یافته است. شدت این اعتراضات زمانی بیشتر شد که گروههای کردی اعلام اعتصاب کردند و رضا پهلوی، ولیعهد پیشین، از ایرانیان خواست شامگاههای پنجشنبه و جمعه به خیابانها بیایند — فراخوانی که فعالان، چهرههای مشهور و گروههایی از مردم نیز پژواکش دادند. ویدئوها پیش از قطع کامل اینترنت در کشور، حضور گسترده مردم در خیابانها را نشان میدادند. شماری از معترضان بازگشت خاندان پهلوی را ــ که در انقلاب ۱۹۷۹ از قدرت برکنار شد ــ خواستار شدند.
این اعتراضات بزرگترین موج از زمان خیزش «زن، زندگی، آزادی» در سال ۲۰۲۲ به شمار میرود؛ تظاهراتی که با وجود گزارش سازمان ملل از «جنایت علیه بشریت» توسط حکومت ایران در آن دوره، بار دیگر در جریان است. طبق گزارش خبرگزاری فعالان حقوق بشر مستقر در ایالات متحده، تاکنون دستکم ۴۹ معترض کشته و ۲۳۰۰ نفر بازداشت شدهاند.
جرقهی تازهی اعتراضات سقوط بیسابقه ارزش ریال در برابر دلار بود، اما ریشهی نارضایتیها همان است: سوءمدیریت، فساد، سرکوب و مطالبه صریح برای برکناری جمهوری اسلامی.
عنصر جدید در این دور از اعتراضها، شکنندگی فزاینده جمهوری اسلامی است. از زمان حمله حماس به اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و جنگ غزه، تهران پیاپی در سیاست منطقهای خود ضربه خورده ــ از تضعیف نیروهای نیابتیاش در غزه و لبنان تا سقوط متحد اصلیاش در سوریه. جنگ فاجعهبار ۱۲ روزه با اسرائیل در ژوئن گذشته، نفوذ گسترده اسرائیل در دستگاه امنیتی ایران را برملا کرد و ضعف حکومت در دفاع از حریم هوایی کشور را نشان داد. همزمان، برنامه هستهای ایران پس از بمباران ایالات متحده از هم پاشید.
این آسیبپذیری در شرایطی تشدید میشود که خانوادهها از تأمین معاش بازماندهاند، قطعی برق در کشورِ سرشار از انرژی به روالی عادی تبدیل شده و خطر کمبود آب در پایتخت جدی است. در چنین وضعی، رهبری روحانیت حاکم به سرکردگی آیتالله علی خامنهای ۸۷ ساله نشان میدهد که همچنان بر راهبرد کهنه «مقاومت از طریق حمایت از نیروهای نیابتی و توسعه موشکهای بالستیک» تکیه دارد.
در چنین مرحلهای از ضعف عمومی، رئیسجمهور ترامپ — احتمالا جسور شده از دستگیری نیکولاس مادورو، دیکتاتور ونزوئلا — به تهدیدهای تازه روی آورد. او دوم ژانویه گفت که ایالات متحده «در حال آمادهباش کامل است»، و دو روز بعد هشدار داد جمهوری اسلامی «در صورت کشتن معترضان، ضربهی سختی از آمریکا دریافت خواهد کرد». ترامپ همچنین در تصویری با کلاهی امضا شده با شعار «ایران را دوباره عظیم بسازیم» (Make Iran Great Again) ظاهر شد و یادآور پست پیشین خود پس از جنگ ژوئن بود که نوشته بود: «اگر رژیم کنونی ایران نمیتواند ایران را دوباره عظیم کند، چرا تغییر رژیم نباشد؟ MIGA!!»
شاید جمهوری اسلامی بار دیگر بتواند اعتراضات را سرکوب کرده و از فشار آمریکا جان به در برد. آیتالله خامنهای روز جمعه وعده داد که نیروهای امنیتی «عقبنشینی نخواهند کرد» و مخالفان حکومتش را «عوامل بیگانه» خواند. هنوز نشانه جدی از فروپاشی نظام، مانند جدایی گسترده در صفوف نیروهای امنیتی، دیده نمیشود. واقعیت این است که موجهای پیاپی اعتراضات ناکام در سالهای اخیر باعث شده دولتهای غربی نسبت به احتمال پایان یافتن جمهوری اسلامی در شکل فعلی آن بیمیل و بیحس شوند. چنین برداشتی را من در گفتوگو با کارشناسان ایران و مقامات غربی بارها مشاهده کردهام.
اما آشکار است که غرب باید برای سناریوی تغییر در ایران آماده شود و در صورت وقوع تحولات ناگهانی، برنامهریزی سیاستی دقیقی برای حمایت از مردم ایران در پیش گیرد. این امر مستلزم هماهنگی میان متحدان آمریکا، بررسی امکان تخفیف تحریمها، تعیین تکلیف داراییهای ایران در خارج و گفتوگو با نهادهای حقوق بشری برای شکلدهی سازوکار عدالت انتقالی است تا مسئولان نقض حقوق بشر پاسخگو شوند.
برخی از معترضان از حمایت ترامپ استقبال کردهاند — از نامگذاری خیابانهایی در تهران به نام او تا چسباندن برچسبهایی با تصویرش و جملهٔ «ترامپ! ایران در انتظار توست». در مقابل، گروهی از ایرانیان مخالف حکومت، از خطر مداخله خارجی ابراز نگرانی میکنند.
رویا برومند، مدیر اجرایی «مرکز حقوق بشر عبدالرحمان برومند»، در گفتوگو با من گفت: «شاخصترین نکته این است که مردم پس از سرکوبهای خونین اخیر بار دیگر به خیابان برگشتهاند، در حالی که معمولاً سالها طول میکشد تا جامعه بتواند از چنین سرکوبهایی به خود بیاید و شبکههای اعتراضی بازسازی شوند.»
مرکز او در سال ۲۰۲۵، ۲۰۴۵ مورد اعدام را ثبت کرده است — بالاترین رقم در سه دهه گذشته. همچنین خبرگزاری فعالان حقوق بشر گزارش داده است که فقط در ۴۸ ساعت، دستکم ۲۶ اعدام انجام شده است. با این حال، معترضان دلسرد نشدهاند.
همانند موجهای پیشین، اعتراضهای امروز ویژگیهای خاص خود را دارند. پس از تحول خیزش ۲۰۲۲ به جنبشی فراگیر، جوانان ایرانی ــ بهویژه زنان ــ علیه حجاب اجباری ایستاده و در تلاش برای بازپسگیری فضاهای عمومی هستند. این شکاف، گسستی نسلی است. نسل زد ایران با والدین خود تفاوتی بنیادین دارد: نه حاضر به تسلیم در برابر جمهوری اسلامی است و نه از مبارزه برای آیندهای بدون آن بازمیایستد. شگفت نیست که این نسل اکنون در صف مقدم بسیاری از تظاهرات دیده میشود.
نرگس محمدی، برنده جایزه نوبل صلح که هماکنون در سلول انفرادی به سر میبرد، اخیراً یادآور شده است که ایده اصلاح جمهوری اسلامی سالهاست مرده — نکتهای که مخالفان حکومت اغلب تکرار میکنند. او گفت: «نبرد اصلی، در واقع میان واقعگرایانِ بقاجو و خواهانِ سرنگونیِ این رژیم اقتدارگرای دینی است.»
فعالانی چون محمدی خواستار تشکیل مجلس مؤسسان، برگزاری همهپرسی و گذار به دموکراسی سکولار شدهاند — دموکراسیای «مبتنی بر حاکمیت مردمی، منافع ملی و روابط عادی با همه کشورهای جهان». با این حال، ایالات متحده و کشورهای اروپایی کلیدی این مطالبات را نادیده گرفته و باز هم دیپلماسی با «شیطان آشنا» را ترجیح دادهاند: یعنی روحانیتی فرسوده و ناتوان در حکومت.
امروز جمهوری اسلامی با انبوهی از چالشها روبهروست: احتمال شعلهور شدن دوباره جنگ با اسرائیل، بحران جانشینی رهبر، و استمرار اعتراضات. بسیاری از سیاستگذاران و تحلیلگران در آمریکا و غرب از بیم ناشناخته بودن آینده، از تغییر در ایران هراس دارند. اما تداوم وضع موجود دهههاست که ویرانی و رنج بر مردم ایران و منطقه تحمیل کرده است.
دولتهای غربی نباید غافلگیر شوند. باید از هماکنون برای احتمال تغییر در ایران ــ کشوری با بیش از ۹۰ میلیون نفر جمعیت ــ برنامهریزی دقیق داشته باشند و خود را برای امواج بیثباتی ناشی از فروپاشی احتمالی نظام، که متحدان آمریکا در خلیج فارس از آن بیم دارند، آماده کنند.
سناریوهای بسیاری ممکن است رخ دهد. یکی از گزینهها تشکیل دولتی موقت است که از سوی یک چهره مدنی، هیئتی جمعی یا شخصیتهایی چون رضا پهلوی هدایت شود و مأموریتش برگزاری انتخابات و استقرار نظامی دموکراتیک باشد. سناریوی نگرانکنندهتر این است که فردی از درون سپاه پاسداران قدرت را قبضه کند و همان نظام موجود را در قالبی تازه حفظ نماید.
غرب باید فوراً شکافهایی را که دولت ترامپ با قطع بودجه برنامههای آزادی اینترنت و سازمانهای مدافع حقوق بشر ایران ایجاد کرد، پر کند.
پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، آنتونی پارسونز، سفیر وقت بریتانیا در تهران، نوشت: «با نگاهی به گذشته، قضاوت من این است که شکست ما نه در کمبود اطلاعات، بلکه در ناتوانی از بهکارگیری تخیل بود.» اکنون واشنگتن و متحدان غربیاش نباید همان خطا را تکرار کنند.