خطر سرنگونی نظام؛ سپاه در بالاترین سطح آمادهباش
اختر ماکویی و کیرن کلی / تلگراف / ۱۰ ژانویه ۲۰۲۶
رهبر جمهوری اسلامی ایران نیروهای امنیتی کشور را در بالاترین سطح آمادهباش قرار داد، زیرا موجی از اعتراضها خطر سرنگونی نظام را افزایش داده است.
آیتالله علی خامنهای دستور داده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی کنترل کامل سرکوب اعتراضها را در دست گیرد، زیرا او بیم از آن دارد که بخشهایی از ارتش و نیروی انتظامی از فرمانها سرپیچی کنند.
بر اساس گزارشها، نیروهای امنیتی در جستوجوی مأموران پلیسی هستند که از تیراندازی به معترضان خودداری کردهاند. سازمان حقوق بشری «ههنگاو» مستقر در نروژ اعلام کرده جمهوری اسلامی شماری از نیروهای امنیتی را که از اجرای دستور تیراندازی امتناع کردهاند بازداشت کرده است.
مقامهای ایرانی گفتهاند که سطح آمادهباش کشور حتی از دوران جنگ با اسرائیل در سال گذشته بالاتر است و «شهرهای موشکی» زیرزمینی نیز برای مقابله با تهدیدات خارجی فعال شدهاند.
جمعهشب، «کییر استارمر» به همراه «امانوئل مکرون» رئیسجمهوری فرانسه و «فریدریش مرتس» صدراعظم آلمان، در بیانیهای مشترک کشتار غیرنظامیان در ایران را محکوم کردند.
دونالد ترامپ تهدید کرده است اگر ایران به استفاده از خشونت علیه معترضان ادامه دهد، مورد حمله قرار خواهد گرفت. او جمعه هشدار داد که «بهشدت و در جایی که برایشان دردناک است ضربه خواهیم زد... اما این به معنای اعزام نیرو به زمین نیست. ما چنین چیزی نمیخواهیم.»
دستکم شش نفر در جریان اعتراضهای پنجشنبهشب کشته و ساختمانهای دولتی به آتش کشیده شد؛ موجی که گستردهترین اعتراضها از زمان آغاز ناآرامیها در اواخر سال گذشته تلقی میشود.
رئیسجمهور آمریکا احتمال داده است آیتالله خامنهای ممکن است به خروج از کشور تن دهد، در حالی که گزارشها حاکی از آن است که بحثهایی در داخل ایران درباره کنار گذاشتن او به منظور حفظ نظام در جریان است.
خامنهای که از ۳ ژانویه تاکنون سکوت کرده بود، روز جمعه در یک سخنرانی علنی به ترامپ هشدار داد که «به مشکلات کشور خودش بپردازد» و گفت رئیسجمهور «متکبر» آمریکا ممکن است خود «سرنگون شود».
او تأکید کرد جمهوری اسلامی در برابر «تروریستهای داخلی» که در سراسر کشور در تظاهرات شرکت دارند، «عقبنشینی نخواهد کرد».
روز جمعه همچنین ناوهای جنگی ایران به همراه کشتیهای چین و روسیه در آبهای آفریقای جنوبی برای رزمایشهایی از پیش برنامهریزیشده در نزدیکی کیپتاون حاضر شدند؛ رزمایشی که میتواند به روابط پرتنش پرتوریا با واشنگتن آسیب بیشتری وارد کند.
اعتراضات در ایران روز جمعه وارد سیزدهمین روز خود شد؛ بیش از ۲۲۷۷ نفر، از جمله دستکم ۱۶۶ نوجوان و ۴۸ دانشجوی دانشگاه، بازداشت شدهاند. گروههای حقوق بشری گزارش دادهاند شمار کشتهها از زمان آغاز اعتراضات در ۲۸ دسامبر به ۶۲ تن رسیده است.
گزارشها حاکی از آن است که حکومت ایران در «وضعیت بقا» قرار دارد، اما مقامها تأکید کردهاند خامنهای هیچ برنامهای برای ترک کشور ندارد و ادعاهای خلاف آن را رد کردهاند. نزدیکان او میگویند: «چنین ادعاهایی هیچ شباهتی به شخصیت او ندارد.»
یکی از مقامها اظهار داشت: «او حتی اگر بمبافکنهای B-52 بر فراز تهران پرواز کنند، این شهر را ترک نخواهد کرد.»
مقام ارشد دیگری به تلگراف گفت: «رهبر به سپاه دستور داده است تا در بالاترین سطح آمادگی باقی بماند – حتی بالاتر از زمان جنگ ژوئن. او با سپاه تماس نزدیکتری دارد تا با ارتش یا پلیس، زیرا باور دارد احتمال فرار نیروهای سپاه تقریباً وجود ندارد؛ در حالیکه دیگران پیشتر از صف جدا شدهاند. او سرنوشت خود را به سپاه سپرده است.»
ترس رژیم از مداخله ترامپ
مقامهای ایرانی بیم دارند هرگونه مداخله ترامپ به جنگی «آخرالزمانی» منجر شود. همان مقام افزود: «شهرهای موشکی زیرزمینی سپاه – که در جریان جنگ ۱۲ روزه عامدانه دستنخورده باقی گذاشته شدند – همگی در آمادهباش کامل هستند. این بار اوضاع کاملاً متفاوت خواهد بود.»
سپاه پاسداران از سال ۲۰۱۵ تاکنون چهار شهر موشکی زیرزمینی را رونمایی کرده است. خبرنگاران رسانههای دولتی در خودروهایی با شیشههای دودی به این مکانها منتقل شدند و جزئیات فنی آنها محرمانه باقی مانده است. بخشهایی از این تأسیسات احتمالاً در غرب ایران واقع شده تا برای حمله احتمالی به اسرائیل موقعیت مناسبی داشته باشد.
رهبران بریتانیا، فرانسه و آلمان در بیانیه مشترک خود در روز جمعه اعلام کردند: «ما نسبت به گزارشهای خشونت توسط نیروهای امنیتی ایران عمیقاً نگرانیم و قاطعانه کشتار معترضان را محکوم میکنیم. مقامهای ایرانی وظیفه دارند از شهروندان خود محافظت کنند و باید آزادی بیان و حق تجمع مسالمتآمیز را بدون ترس از مجازات تضمین کنند. ما از مقامهای ایرانی میخواهیم خویشتنداری کنند، از خشونت بپرهیزند و حقوق اساسی شهروندان خود را رعایت نمایند.»
شعلههای آتش از یک سازه در حال سوختن در اهواز
اعتراضاتی که در ابتدا از بازارها و با اعتراض به سقوط ارزش ریال و افزایش قیمتها آغاز شد، اکنون به جنبشی گستردهتر و ضدحکومتی در سراسر کشور تبدیل شده است.
ویدیوهایی از مرکز شاهرود جمعهشب نشان میدهد جمعیت انبوهی از معترضان در خیابانها حضور دارند و دود سیاهی از خودرویی در حال سوختن برخاسته است.
رئیس قوه قضائیه خراسان شمالی اعلام کرد «علیاکبر حسینزاده»، دادستان شهرستان اسفراین، همراه با چند تن از نیروهای انتظامی و امنیتی در اعتراضات پنجشنبهشب کشته شدهاند. طبق گزارشها، دادستان و همراهانش در یک کانکس پناه گرفته بودند که طعمه حریق شد و نیروهای امدادی نتوانستند وارد شوند.
از روز جمعه، ارتباط اینترنت داخلی و بینالمللی در نقاط مختلف ایران محدود یا قطع شد و جریان اطلاعات را مختل کرد. تماسهای تلفنی نیز به کشور نمیرسید و دهها پرواز از ترکیه و دبی لغو شده بود. چندین شرکت هواپیمایی پروازهای خود به ایران را متوقف کردند و بیش از ۴۰ پرواز به شهرهایی نظیر تهران، شیراز و مشهد از برنامه حذف شد.
اعتراضها از زاهدان در شرق تا تهران و بیش از ۱۰۰ شهر و شهرک دیگر گسترش یافته و نیروهای امنیتی برای متفرق کردن مردم از گاز اشکآور و گلوله ساچمهای استفاده میکنند.
در زاهدان، زنان پس از نماز جمعه به خیابان آمدند و شعارهایی چون «مرگ بر دیکتاتور»، «مرگ بر خامنهای»، «فقر، فساد، گرانی – میجنگیم تا سرنگونی» و «از زاهدان تا تهران، جانم فدای ایران» سر دادند.
منابع محلی میگویند حضور گسترده زنان و خانوادهها در اعتراضها بیانگر نارضایتی فزاینده و مشارکت اقشار مختلف جامعه است.
برخی معترضان خواستار بازگشت «رضا پهلوی»، فرزند تبعیدی آخرین شاه ایران، شدهاند. او پیشتر از ایرانیان خواسته بود برای تحقق آزادی به خیابانها بیایند. پهلوی در پیامی اظهار داشت: «میلیونها ایرانی امشب آزادی خود را فریاد زدند» و معترضان را «هممیهنان شجاع خود» خواند. او از ترامپ برای «پاسخگو کردن رژیم» تشکر و از رهبران اروپایی خواست همین مسیر را در پیش بگیرند.
رئیسجمهور آمریکا که تابستان گذشته دستور بمباران اهدافی در ایران را صادر کرده بود، روز جمعه گفت با پهلوی دیدار نخواهد کرد و «مطمئن نیست حمایت از او اقدامی مناسب باشد.»
ترامپ پنجشنبهشب گفته بود ایران ممکن است «در آستانه فروپاشی» باشد، و وعده داد در صورت هدف قرار گرفتن معترضان از سوی نیروهای جمهوری اسلامی، مداخله خواهد کرد: «ما آمادهایم؛ اگر چنین کنند، بهشدت پاسخ میدهیم... شور و شوق برای براندازی این رژیم بیسابقه است.»
در پاسخ به شایعاتی درباره احتمال فرار خامنهای به روسیه، ترامپ گفت: «یا جایی دیگر، بله. او دنبال پناهگاه است.»
درخواست کنارهگیری خامنهای
به گزارش اکونومیست، گفتوگوهایی در داخل ایران درباره «سناریوی مادورو» در جریان بوده که طبق آن خامنهای کشور را ترک کند اما حکومت باقی بماند.
پیش از دستگیری نیکولاس مادورو در عملیات نظامی آمریکا هفته گذشته، واشنگتن و کاراکاس درباره راهی امن برای خروج او از ونزوئلا مذاکره کرده بودند تا ساختار رژیم در قدرت بماند؛ طرحی که «مادوریسم بدون مادورو» نام گرفت، اما هرگز به اجرا نرسید.
«سعید لیلاز»، اقتصاددان نزدیک به حکومت، از خامنهای خواست کنار رود؛ این درخواست پس از آن مطرح شد که معترضان ساختمانهای دولتی را آتش زدند، خودروهای پلیس را به آتش کشیدند و پرچم جمهوری اسلامی را از فراز ادارات پایین کشیدند.
یکی از مقامها به تلگراف گفت: «حاکمیت هرگز تا این حد از اعتراضها احساس تهدید نکرده بود. اما موضوع فقط خود تظاهرات نیست، نگرانی واقعی تهدیدهای ترامپ است. ما دیدیم در ونزوئلا چه کرد. البته آن سناریوهای فیلمگونه در اینجا پاسخگو نیست. اما در عوض، تجربه ونزوئلا باعث جسارت معترضان شده است. آنها برای نخستینبار واقعاً باور دارند تغییر بزرگ ممکن است.»
حکومت ایران تمرکز خود را بر «دشمنان خارجی» گذاشته و در برابر خواستههای داخلی معترضان پاسخی ارائه نکرده؛ رویکردی که از ناتوانی یا بیمیلی برای اصلاح ساختار حاکی است.
شورای عالی امنیت ملی ایران روز جمعه در بیانیهای اعلام کرد: «این اعتراضها توسط اسرائیل هدایت و برنامهریزی شده تا در کشور ناامنی ایجاد کند.»
کارشناسان میگویند با طرح اینکه اعتراضها نتیجه «دخالت بیگانگان» است، نظام میتواند از مواجهه با مطالبات مردمی که ضعف در اصلاحات را آشکار میکند، پرهیز کند.
رسانههای دولتی گزارش دادند شش نفر در جریان اعتراضهای پنجشنبهشب در همدان کشته شدند. تلویزیون دولتی معترضان را «عناصر ضدانقلاب و اوباش» خواند و مرگ یک افسر نظامی به نام «محمدجواد بخشیان» را اعلام کرد.
پنجشنبهشب شمار بیسابقهای از مردم در شهرهای مختلف و پایتخت به خیابانها آمدند و نیروهای امنیتی با خشونت واکنش نشان دادند. خبرنگار تلویزیون دولتی که در برابر آتشسوزیهای خیابان شریعتی در رشت ایستاده بود گفت: «اینجا شبیه میدان جنگ است – تمام مغازهها ویران شدهاند.»
در استان فارس، معترضان تندیس «قاسم سلیمانی»، فرمانده سابق نیروی قدس سپاه و از چهرههای محبوب حاکمیت، را پایین کشیدند.
سپاه پاسداران جمعه در بیانیهای اعلام کرد «ادامه این وضعیت غیرقابل قبول است» و «خون قربانیان حوادث تروریستی اخیر بر گردن طراحان آن است».
در این بیانیه آمده است سازمان اطلاعات سپاه وضعیت اقتصادی و معیشتی مردم را رصد میکند، اما «حفظ دستاوردهای انقلاب اسلامی و امنیت جامعه خط قرمز» محسوب میشود.
سپاه تعهد کرده است «تا شکست کامل طرح دشمن و برقراری و تضمین امنیت شهروندان، در کنار ملت باقی خواهد ماند.»
در پایان روز جمعه، مجری تلویزیون دولتی از خانوادهها خواست فرزندان خود را شبها در خانه نگه دارند و هشدار داد که «در صورت اصابت گلوله به آنان نباید شکایتی داشته باشند.»
با وجود آنکه اعتراضها هنوز به گستردگی خیزشهای سالهای ۲۰۱۹ و ۲۰۲۲ نرسیده، اما رژیم در پی جنگ با اسرائیل و حملات به تأسیسات هستهای در سال گذشته، بهشدت تضعیف شده است.