جان گمبل / آسوشیتدپرس / ۱۰ ژانویه ۲۰۲۶
او نزدیک به نیم قرن است که در تبعید زندگی میکند. پدرش، محمدرضا شاه ایران، چنان منفور بود که میلیونها نفر در سال ۱۹۷۹ به خیابانها آمدند و او را از قدرت برکنار کردند. با این حال، رضا پهلوی، ولیعهد ایران، اکنون میکوشد نقشی در آیندهٔ کشورش ایفا کند.
پهلوی شامگاه پنجشنبه با فراخوان خود، معترضان را به حضور در خیابانها واداشت؛ حرکتی که بزرگترین تشدید اعتراضات سراسری ایران تا امروز توصیف شده است. این اعتراضات که در آغاز به دلیل بحران اقتصادی جمهوری اسلامی شکل گرفت، اکنون به چالشی جدی برای ساختار مذهبی حاکم بدل شده است؛ نظامی که سالهاست با تظاهراتهای متعدد روبهرو بوده و پس از جنگ دوازدهروزه ژوئن گذشته که با حملهٔ اسرائیل آغاز شد و طی آن آمریکا به تأسیسات غنیسازی هستهای ایران حمله کرد، بیش از پیش آسیبپذیر شده است.
آنچه نامعلوم است، میزان حمایت واقعی از رضا پهلوی ۶۵ ساله در داخل ایران است؛ فردی که در ایالات متحده در تبعید زندگی میکند. آیا معترضان خواهان بازگشت «تخت طاووس» هستند، عنوانی که به دوران پادشاهی پدرش داده میشد؟ یا تنها به دنبال جایگزینی برای حکومت شیعی جمهوری اسلامیاند؟
پهلوی در پیامهایی که شبکهها و وبسایتهای ماهوارهای فارسیزبان خارج از کشور بازپخش کردند، از ایرانیان خواست که شامگاه جمعه نیز به خیابانها بازگردند؛ و آنان چنین کردند. او خواستار تداوم اعتراضات در آخر هفته نیز شده است.
بهنام بن طالبلو، کارشناس ایران در بنیاد دفاع از دموکراسیها (FDD) در واشنگتن ـ نهادی که از سوی تهران تحریم شده است ـ گفت: «در دههٔ گذشته، جنبش اعتراضی و جامعهٔ مخالفان در ایران هرچه بیشتر لحن و جهتگیری ملیگرایانه یافتهاند. هرچه جمهوری اسلامی بیشتر شکست خورده، ضدِنظام آن جسورتر شده است. موفقیت ولیعهد و اطرافیانش در ترسیم مرز روشن میان گذشتهٔ عادی و ممکن ایران با کابوس و وضعیت کنونی است که بسیاری از ایرانیان با آن دست به گریباناند.»
شهرت پهلوی بار دیگر در دورهٔ نخست ریاستجمهوری دونالد ترامپ در آمریکا افزایش یافت. با این حال، ترامپ و دیگر رهبران جهانی در حمایت آشکار از او محتاط بودهاند؛ چرا که تجربههای تلخ حمایت غرب از تبعیدیانی که از سرزمین خود مدتها جدا ماندهاند، در خاورمیانه و فراتر از آن تکرار شده است.
رسانههای رسمی ایران که سالها پهلوی را فردی «بریده از واقعیت و فاسد» توصیف کرده بودند، در گزارشهای خود معترضان پنجشنبه شب را «عناصر تروریست سلطنتطلب» نامیدند؛ شبی که طی آن خودروها به آتش کشیده شدند و چند کیوسک پلیس مورد حمله قرار گرفت.
تولد در ناز و نعمت
رضا پهلوی در ۳۱ اکتبر ۱۹۶۰ به دنیا آمد و بهعنوان ولیعهد محمدرضا شاه، در جهانی طلایی از رفاه و تجمل رشد کرد.
محمدرضا شاه تاجوتخت را از پدرش به ارث برده بود؛ افسری نظامی که با پشتیبانی بریتانیا قدرت را بهدست گرفت. سلطنت محمدرضا شاه در پی کودتای ۱۹۵۳ با حمایت سازمان سیا استحکام یافت و او به یکی از متحدان اصلی آمریکا تبدیل شد؛ کشوری که میلیاردها دلار سلاح به رژیم او فروخت و از خاک ایران برای جاسوسی از اتحاد جماهیر شوروی استفاده میکرد.
ولیعهد جوان در «مدرسهٔ رضا پهلوی» که در محدودهٔ کاخ نیاوران تهران ساخته شده بود، تحصیل کرد. یکی از زندگینامهنویسان شاه اشاره کرده است که ولیعهد، در شبی از سال نو میلادی و در جریان سفر جیمی کارتر، رئیسجمهور وقت ایالات متحده، به تهران، موسیقی راک در کاخ برای مهمانان پخش کرده بود.
اما سقوط تخت طاووس نزدیک بود.
با وجود افزایش درآمدهای نفتی در دههٔ ۱۹۷۰، نابرابری اقتصادی عمیقی در دوران حکومت شاه پدید آمد و سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) بهدلیل شکنجهٔ مخالفان بدنام شد.
میلیونها نفر از اقشار مختلف، از چپگرایان سکولار و اتحادیههای کارگری گرفته تا روحانیون و دانشجویان، علیه شاه به خیابان آمدند. ناتوانی شاه در تصمیمگیری و بیماری سرطان که پنهان نگه داشته بود، سرانجام سرنوشت او را رقم زد.
در سال ۱۹۷۸، ولیعهد برای گذراندن دورهٔ خلبانی به یک پایگاه هوایی در تگزاس رفت. یک سال بعد، پدرش ایران را ترک کرد و انقلاب اسلامی آغاز شد؛ انقلابی که در نهایت روحانیان شیعه کنترل آن را در دست گرفتند و هزاران نفر را اعدام کردند. این حکومت همچنان یکی از بالاترین آمارهای اعدام در جهان را دارد.
پس از مرگ محمدرضا شاه، «دربار سلطنتی در تبعید» در ۳۱ اکتبر ۱۹۸۰ و در روز بیستمین سالگرد تولد رضا پهلوی، اعلام کرد که او رسماً عنوان «شاه» را بر عهده گرفته است.
او در پیامی خطاب به ایرانیان گفت: «رنج و اندوه شما را درک میکنم و با شما همدلم. اشکهایی را میریزم که شما ناچار به پنهانکردن آنید. اما اطمینان دارم که نوری در ورای این تاریکی است؛ در اعماق قلبهای شما این باور وجود دارد که این کابوس، همچون دیگر کابوسهای تاریخ ما، پایان خواهد یافت.»
دهههای تبعید
اما آنچه در پی آمد، نزدیک به پنج دهه زندگی در تبعید بود.
پهلوی کوشید نفوذی در خارج از کشور بهدست آورد. روزنامه واشنگتنپست در سال ۱۹۸۶ گزارش داد که سازمان سیا برای یاران او «فرستندهای کوچک» فراهم کرده بود تا پیام ویدیویی ۱۱ دقیقهایِ پهلوی را بهصورت مخفیانه به ایران ارسال کنند؛ پیامی که دو شبکهٔ تلویزیونی جمهوری اسلامی را برای مدتی مختل کرد.
طبق گزارشها، پهلوی در آن پیام گفته بود: «من بازخواهم گشت و با هم راه خوشبختی و پیشرفت ملت را از طریق آزادی هموار خواهیم کرد.» اما این بازگشت هرگز تحقق نیافت. پهلوی بیشتر عمر خود را در آمریکا، میان لسآنجلس و واشنگتن گذرانده است، در حالی که مادرش، شهبانو فرح پهلوی، در پاریس اقامت دارد.
محافل کوچک اما وفادار سلطنتطلبان ایرانی در تبعید همیشه رؤیای بازگشت دودمان پهلوی به قدرت را زنده نگاه داشتهاند. با این حال، پهلوی برای دستیابی به محبوبیتی گستردهتر با چند مانع مواجه بوده است: خاطرات تلخ از حکومت پدرش، برداشت عمومی از گسست او و خانوادهاش از واقعیت ایران، و سرکوب شدید هر گونه گرایش مخالف در داخل کشور.
در مقابل، نسلهای جدید ایرانی که دههها پس از سقوط شاه به دنیا آمدهاند، در جامعهای متفاوت رشد کردهاند؛ در فضایی از محدودیتهای اجتماعی، سرکوب خشونتبار مخالفان، بحران اقتصادی ناشی از تحریمها، فساد و سوءمدیریت.
پهلوی اکنون از طریق پیامهای ویدیویی در شبکههای اجتماعی تلاش دارد صدای خود را به داخل کشور برساند. شبکههایی چون «ایران اینترنشنال» نیز سخنان و فراخوانهای او را بازتاب دادهاند. این شبکه حتی کدهای QR پخش کرده که مأموران امنیتی داخل ایران میتوانند با استفاده از آن برای همکاری با اطرافیان پهلوی ارتباط برقرار کنند.
محمود عنایت، مدیرعامل شرکت مالک شبکه، «وُلَنت مدیا»، گفته است که پخش این پیامها و دیگر آگهیها «بهصورت رایگان و در راستای مأموریت ما برای حمایت از جامعهٔ مدنی ایران» صورت گرفته است.
پهلوی در سالهای اخیر در مصاحبههای خود از الگوی مشروطه سلطنتی سخن گفته است، شاید با پادشاهی منتخب بهجای موروثی. با این حال، بارها تأکید کرده است که تصمیم نهایی با مردم ایران است.
او در گفتوگو با آسوشیتدپرس در سال ۲۰۱۷ گفته بود: «این رژیم بهطور بنیادین اصلاحناپذیر است؛ زیرا ذات و دیاِناِی آن چنین اجازهای نمیدهد. مردم دیگر از ایدهٔ اصلاح دلسرد شدهاند و به این باور رسیدهاند که تغییر باید بنیادی باشد. مسئلهٔ بزرگ این است که این تغییر چگونه ممکن است.»
پهلوی همچنین بهدلیل حمایت از اسرائیل و دریافت پشتیبانی از آن کشور، به ویژه پس از جنگ ژوئن گذشته، با انتقادهایی روبهرو شده است. او در سال ۲۰۲۳ به اسرائیل سفر کرد و با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر آن کشور، دیدار نمود؛ سیاستمداری که از مخالفان سرسخت جمهوری اسلامی و منتقد توافق هستهای ۲۰۱۵ بود و نقشی کلیدی در تصمیم دولت ترامپ برای خروج از برجام داشت. نتانیاهو در جنگ دوازدهروزه با ایران نیز هدایت عملیات را بر عهده داشت.
پهلوی در همان مصاحبه با آسوشیتدپرس گفته بود: «تمرکز من اکنون بر آزادسازی ایران است و از هر ابزاری که بتواند بدون آسیبزدن به منافع ملی و استقلال کشور به ما یاری رساند، استفاده خواهم کرد؛ خواه از سوی آمریکا باشد، یا عربستان سعودی، یا اسرائیل یا هر کشور دیگری.»