فرناز فصیحی / نیویورک تایمز / ۷ ژانویهٔ ۲۰۲۶
با گسترش اعتصابها و اعتراضها به چندین شهر بزرگ ایران در روز چهارشنبه، رئیس قوهٔ قضائیه تهدید کرد که سرکوبها تشدید خواهد شد و معترضان تحت پیگرد قضایی قرار خواهند گرفت.
بر اساس ویدئوهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی، گفتوگو با شاهدان عینی و گزارش رسانههای ایرانی، کسبه و صاحبان مشاغل در بازارهای سنتی شهرهای تبریز، اصفهان، مشهد و کرمان در اعتراض به وضعیت بحرانی اقتصاد و سقوط شدید ارزش پول ملی، مغازههای خود را تعطیل کردند. بازارهای ایران علاوه بر کارکرد عملی، دارای اهمیت نمادین نیز هستند؛ نهتنها محل خریدوفروش، بلکه نمادی از وضعیت اقتصاد کشور، مشابه نقش بازارهای بورس در کشورهای غربی.
در تهران، مغازههای بازار بزرگ ــ جایی که موج اخیر اعتراضها از آن آغاز شد ــ برای یازدهمین روز متوالی بسته ماندند. به گفتهٔ دو تن از کسبهٔ بازار که به دلیل ترس از تلافیجویی خواستند نامشان فاش نشود، نیروهای امنیتی در راهروهای پیچدرپیچ بازار از گاز اشکآور استفاده کردند و برخی از مغازهداران و کارگران تجمعکننده را مورد ضربوشتم قرار دادند.
این دو کاسب که عضو اتحادیههای صنفی هستند، در گفتوگوهای تلفنی گفتند تلاشهای دولت برای میانجیگری با نمایندگان صنوف تاکنون بینتیجه مانده است. یکی از آنان گفت با وجود نگرانیها از زیانهای مالی، همبستگی میان بازاریان باعث شده مغازهها همچنان بسته بماند و فشار ادامه پیدا کند. با این حال، مشخص نبود این وضعیت تا چه زمانی دوام خواهد داشت.
شهرداری تهران اعلام کرد ایستگاه متروی بازار، که یکی از مراکز اصلی حملونقل شهری است، تا اطلاع ثانوی تعطیل خواهد بود. به گفتهٔ این دو کاسب، نیروهای امنیتی روز سهشنبه در داخل این ایستگاه زیرزمینی بسته گاز اشکآور پرتاب کردند که باعث پراکندهشدن مسافران و افرادی شد که برای پیوستن به اعتراضها آمده بودند.
بر اساس ویدئوهای منتشرشده در بیبیسی فارسی و شبکههای اجتماعی، نیروهای ضد شورش در تهران و دیگر شهرها با موتورسیکلت به خیابانها آمده، جمعیت را تعقیب کرده و معترضان را مورد ضربوشتم قرار دادهاند. در برخی ویدئوها دیده میشود که نیروهای امنیتی به سوی جمعیت شلیک میکنند و در برخی دیگر صدای تیراندازی شنیده میشود. در شیراز، ایستهای بازرسی نظامی در یکی از بلوارهای پردرخت شهر برپا شد و خودروهای نظامی در آن منطقه گشتزنی میکردند.
با این حال، دولت مسعود پزشکیان لحنی آشتیجویانه اتخاذ کرد. فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، روز چهارشنبه در شبکههای اجتماعی نوشت: «همهٔ معترضان فرزندان ما هستند و هر قطره خونی که ریخته میشود، ما را به درد میآورد.»
در مقابل، غلامحسین محسنیاژهای، رئیس قوهٔ قضائیه، و سردار احمدرضا رادان، فرمانده کل نیروهای انتظامی کشور، به رسانههای ایرانی گفتند که برخوردی سخت با معترضان صورت خواهد گرفت.
سردار رادان بنا بر گزارش رسانههای دولتی ایران گفت: «به ملت ایران وعده میدهیم که این افراد در هر زمان و هر مکان شناسایی خواهند شد و تا دستگیری آخرین نفر، تحت پیگرد قرار گرفته و مجازات خواهند شد.»
ویدئوهایی که معترضان و رهگذران در شهرهای مختلف ضبط کردهاند، جمعیتهایی را نشان میدهد که شعارهایی چون «مرگ بر دیکتاتور»، «آزادی، آزادی، آزادی» و «نترسید، نترسید، ما همه با هم هستیم» سر میدهند. در بسیاری از مناطق، معترضان که خواستار پایان نزدیک به پنج دهه حاکمیت جمهوری اسلامی بودند، رهبر جمهوری اسلامی، آیتالله علی خامنهای، را هدف قرار داده و فریاد میزدند: «خامنهای قاتله، حکومتش باطله.»
خبرگزاری فعالان حقوق بشر، یک نهاد مستقر در واشینگتن که موارد نقض حقوق بشر در ایران را مستندسازی میکند، اعلام کرد دستکم ۳۶ نفر، از جمله چهار کودک، کشته شدهاند و همچنین دو مأمور امنیتی جان باخته و بیش از دو هزار نفر بازداشت شدهاند.
صادق پرویززاده، عکاس حیات وحش، ویدئویی از خود در شبکههای اجتماعی منتشر کرد که صورتش پر از آثار اصابت گلولههای ساچمهای بود. او با یک چشم بسته و در حالی که خون از سر و صورتش جاری بود، روایت کرد که نیروهای امنیتی روز سهشنبه به او حمله کردهاند.
او در این ویدئو که بهسرعت در فضای مجازی دستبهدست شد، گفت: «چطور میتوانید به هموطن خودتان شلیک کنید؟ کشتن انسان برایشان مثل بازی شده؛ فکر میکنند ما شکاریم و آنها شکارچی. به خدا قسم، ما هم شهروند این کشور هستیم؛ نه آشوبگر هستیم، نه تجزیهطلب، نه جاسوس دشمن. ما درد داریم.»
خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، اعتراضها در چند استان غربی کشور با جمعیتهای کُرد و لُر را «اغتشاشات سازمانیافتهٔ اوباش» توصیف کرد و مدعی شد معترضان مسلح به سلاح گرم، چاقو و نارنجکهای دستساز بودهاند. تسنیم همچنین اعلام کرد حدود ۶۰۰ نیروی امنیتی، از جمله نیروهای لباسشخصی بسیج، در درگیریها با معترضان زخمی شدهاند. نیویورک تایمز نتوانست این ادعاها را بهطور مستقل تأیید کند.
اقداماتی که دولت در روزهای اخیر برای جلوگیری از فروپاشی اقتصادی و القای حس کنترل اوضاع اعلام کرده بود، نتیجهای معکوس داشته است. بانک مرکزی اعلام کرد که دیگر نرخ رسمی ارز برای دلار آمریکا ــ که بیش از نصف نرخ بازار آزاد بود ــ به تولیدکنندگان و واردکنندگان اختصاص نخواهد داد؛ نرخی که معیار واقعی تورم و ارزش پول ملی محسوب میشود. هرچند این سیاست به فساد دامن زده بود، اما حذف آن باعث شد قیمت کالاهای اساسی بهسرعت سه برابر شود، زیرا صنایعی که پیشتر مواد اولیه را با دلار ارزانتر وارد میکردند، اکنون ناچارند دلار را با نرخ آزاد، که سه برابر گرانتر است، تهیه کنند.
سیمین، زن ۳۴ سالهای که یک کسبوکار تهیهٔ غذا را اداره میکند، در گفتوگوی تلفنی از تهران ــ و با درخواست عدم انتشار نام خانوادگیاش به دلیل ترس از تلافیجویی ــ گفت: «آنها کنترل اوضاع را از دست دادهاند و کاملاً مشخص است که دولت هیچ برنامهای ندارد و ما را سر کار گذاشتهاند.» او افزود که برای ذخیرهٔ گاز پختوپز و تخممرغ با عجله به سوپرمارکت محلهشان رفته و متوجه شده قیمتها ظرف ۴۸ ساعت بیش از سه برابر شده است.