فرناز فصیحی / نیویورک تایمز / ۴ ژانویه ۲۰۲۶
دولت ایران در سالهای اخیر، با توسل به زور، موج پشت موج اعتراضات سراسری را که حاکمیت آن را به چالش کشیدهاند، پشت سر گذاشته است. اما برای نخستین بار، حاکمان کشور با چالشی پیچیدهتر روبهرو هستند: افزایش ناآرامیهای داخلی در کنار تهدید نظامی از خارج.
به نظر میرسد حکومت در مواجهه با هر دو مسئله به بنبست رسیده است؛ نه راهبرد روشنی برای معکوس کردن فروپاشی اقتصاد دارد که به اعتراضات دامن زده، و نه نشانهای از آن دیده میشود که رهبران ایران حاضر باشند امتیازهایی در برنامه هستهای بدهند که برای آرام کردن اسرائیل و ایالات متحده و دور کردن خطر دور تازهای از حملات کافی باشد.
اعتراضات حدود یک هفته است که ایران را به لرزه درآورده است. هرچند این اعتراضها هنوز به اندازه و گستره دو خیزش بزرگ پیشین — یکی در سال ۲۰۲۲ به رهبری زنان و دیگری در سال ۲۰۱۹ که با افزایش قیمت بنزین آغاز شد — نرسیدهاند، اما مقامهای ارشد را نگران کرده و واکنشی سریع از سوی ایالات متحده و اسرائیل در پی داشتهاند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تهدید به مداخله کرد و در پیامی در شبکههای اجتماعی در روز جمعه نوشت که اگر ایران «معترضان مسالمتجو» را بکشد، ایالات متحده به یاری آنها خواهد شتافت و افزود: «ما مسلح، آماده و در حالت شلیک هستیم.»
وزیر خارجه اسرائیل و چند مقام دولتی دیگر نیز در حمایت از معترضان موضعگیری کردهاند. گیلا گاملیل، وزیر نوآوری، علوم و فناوری اسرائیل، در ویدیویی که روز پنجشنبه در شبکههای اجتماعی منتشر شد، گفت: «اسرائیل در کنار شماست و از شما به هر شکل ممکن حمایت میکند.»
روز شنبه، ارتش ایالات متحده به ونزوئلا — یکی از نزدیکترین متحدان ایران — حمله کرد و رهبر این کشور، نیکلاس مادورو، را بازداشت نمود. در یک نشست خبری که آقای ترامپ در آن گفت واشنگتن قصد دارد در آیندهای نزدیک اداره این کشور آمریکای جنوبی را بر عهده بگیرد، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، تأکید کرد که دیگر کشورها باید از این اقدام عبرت بگیرند.
رهبران و چهرههای سیاسی ایران آشفته و شوکه به نظر میرسند. پیامدهای این تحولات برای تهران را نمیتوان دستکم گرفت.
علی قلهکی، تحلیلگر تندرو در ایران، در یک گفتوگوی تلفنی گفت وضعیت وخیم اقتصاد نقشی محوری در سقوط رهبران هر دو کشور ونزوئلا و سوریه ایفا کرده و گردابی از نارضایتی عمومی و تضعیف روحیه نیروهای امنیتی ایجاد کرده است. او افزود: «درس این اتفاق برای ایران این است که باید بسیار مراقب باشیم چنین سناریویی اینجا تکرار نشود. وقتی پلیس ضدشورش، نیروهای امنیتی و ارتش برای تأمین معیشت خود دچار مشکل میشوند، خطوط دفاعی فرو میریزد.»
جمهوری اسلامی وارد وضعیت «بقا» شده
به گفته سه مقام ایرانی آشنا با رایزنیهای دولتی — که به دلیل حساسیت موضوع نخواستند نامشان فاش شود — پس از تهدید آقای ترامپ به حمله به ایران در روز جمعه، شورای عالی امنیت ملی، نهاد مسئول امنیت داخلی و خارجی کشور، نشست اضطراری شبانهای برگزار کرد تا درباره مهار اعتراضات با خشونت کمتر، بهمنظور جلوگیری از تشدید خشم عمومی، گفتوگو کند. این شورا همچنین خواستار آمادگی برای احتمال حملات نظامی شد.
این سه مقام گفتند که همزمان با ادامه اعتراضات، مقامهای ارشد در جلسات و گفتوگوهای خصوصی اذعان کردهاند که جمهوری اسلامی وارد وضعیت «بقا» شده است. به نظر میرسد مسئولان ابزارهای اندکی برای مقابله با چالشهای فوری پیشِرو دارند؛ چه بحران در اقتصادِ رو به سقوطی که ناآرامیها را تغذیه میکند و چه تهدید تشدید درگیری با اسرائیل و ایالات متحده. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، طی هفتههای اخیر بارها بهطور علنی به این ناتوانی اشاره کرده و حتی در مقطعی اعلام کرده بود که برای حل مشکلات فراوان کشور «هیچ ایدهای» ندارد.
پزشکیان روز پنجشنبه، در نخستین سخنرانی عمومی خود از زمان آغاز اعتراضات، گفت: «هر سیاستی در جامعه که ناعادلانه باشد، محکوم به شکست است. بپذیریم که باید به صدای مردم گوش دهیم.»
اقداماتی که دولت تاکنون برای رسیدگی به مشکلات اقتصادی کشور انجام داده — از جمله تغییر رئیس بانک مرکزی و اعلام اصلاحاتی در سیاست ارزی — تأثیر چندانی نداشته است. اصلاح واقعی اقتصاد مستلزم تغییرات عمده سیاستی است که به توافق هستهای با واشنگتن برای رفع تحریمها و همچنین برخورد جدی با فساد منجر شود؛ اقداماتی که به نظر میرسد دولت ایران یا توان انجام آنها را ندارد یا تمایلی به انجامشان نشان نمیدهد.
تحلیلگران میگویند مشکلات ایران بهطور تنگاتنگ به هم گره خوردهاند. اقتصاد کشور بهشدت از تحریمهای آمریکا علیه فروش نفت و مبادلات بانکی بینالمللی آسیب دیده است؛ تحریمهایی که در سال ۲۰۱۸، پس از خروج آقای ترامپ از توافق هستهای با تهران، اعمال شد. پس از آنکه شورای امنیت سازمان ملل در ماه سپتامبر تحریمها را دوباره برقرار کرد، ارزش پول ملی ایران بیش از پیش سقوط کرد. فساد گسترده و سوءمدیریت نیز در این وضعیت نقش داشتهاند.
بر مشکلات ایران، ادامه درگیری با اسرائیل نیز افزوده شده است. اسرائیل اقدام به ترور و انفجارهایی با هدف قرار دادن ساختارهای هستهای و نظامی کرده، و در مقابل، ایران گروههای شبهنظامی در لبنان، غزه و کرانه باختری را مسلح و تأمین مالی کرده است.
فرصتی برای حمله دوباره اسرائيل
اسرائیل در ماه ژوئن با حملهای غافلگیرکننده به ایران، درگیری ۱۲ روزهای را رقم زد که در نهایت با بمباران و وارد آمدن خسارات سنگین به تأسیسات هستهای ایران از سوی ایالات متحده پایان یافت. به گفته سه مقام آگاه از گفتوگوهای دولتی، در هفته گذشته نگرانیها افزایش یافته بود که اگر بیثباتی داخلی ادامه پیدا کند، اسرائیل این وضعیت را فرصتی برای حمله دوباره تلقی خواهد کرد. این مقامها افزودند که اظهارات دونالد ترامپ و مسئولان اسرائیلی نیز بر شدت این نگرانیها افزوده است.
به گفته دو مقام مطلع از جزئیات این نشستها — که مانند برخی دیگر از افرادی که برای این گزارش با آنها گفتوگو شده، به دلیل نداشتن مجوز برای اظهارنظر علنی خواستار ناشناس ماندن بودند — مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، هفته گذشته دو نشست اضطراری با کمیته مشورتی اقتصادی خود برگزار کرد و از آنها خواست در صورت تشدید بحرانها، راهنمایی و نکات مکتوب برای سخنرانیهایش ارائه دهند.
به گفته این منابع، برخی مشاوران پیشنهاد کردهاند که پزشکیان در سخنرانیهای عمومی، مسئولیت را از خود دور کند و به ساختار دوگانه قدرت در ایران اشاره کند؛ ساختاری که در آن تصمیمهای کلیدی توسط رهبر جمهوری اسلامی، آیتالله علی خامنهای، اتخاذ میشود.
روز شنبه، آیتالله خامنهای موضعی سختگیرانهتر از رئیسجمهور اتخاذ کرد و در سخنرانی عمومی خود گفت که «اغتشاشگران باید سر جای خود نشانده شوند» و دشمنان خارجی را مسئول سقوط ارزش پول ملی ایران و دیگر مشکلات اقتصادی دانست. با این حال، او اذعان کرد که بازاریان تهران حق دارند نسبت به نوسان قیمتها اعتراض کنند.
دور کنونی ناآرامیها از هفته گذشته و با تعطیلی مغازههای بازاریان در اعتراض آغاز شد. با گسترش اعتصابها به شهرهای دیگر، دولت برای مهار اوضاع، تعطیلی سراسری چهارروزهای را اعلام کرد که تا روز یکشنبه ادامه داشت. بر اساس ویدئوهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی و گزارشهای رسانههای ایرانی، روز یکشنبه بیشتر مغازههای بازار تهران همچنان بسته بودند و گزارشهایی از اعتراضات پراکنده و حضور گسترده نیروهای ضدشورش منتشر شد.
در چند روز گذشته، ناآرامیها در بسیاری از مناطق به شورش تبدیل شده است. بنا بر ویدئوهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی، گزارش رسانههای ایرانی و سرویس فارسی بیبیسی، جوانان به ساختمانهای دولتی حمله کردهاند، با نیروهای امنیتی درگیر شدهاند و خودروها، موتورسیکلتها و سطلهای زباله را به آتش کشیدهاند.
نیروهای امنیتی معترضان را مورد ضربوشتم قرار داده و از گاز اشکآور استفاده کردهاند و در برخی ویدئوها از شهرهای غرب ایران صدای شلیک گلوله شنیده میشود. بنا بر گزارش رسانههای رسمی، نهادهای حقوق بشری و تصاویر ویدئویی از مراسمهای خاکسپاری، دستکم هشت معترض و دو مأمور امنیتی کشته شدهاند.
مهدی رحمتی، تحلیلگر ایرانی که به مقامها در زمینه راهبرد منطقهای مشاوره میدهد، در گفتوگویی گفت: «متأسفانه فکر میکنم دولت هیچ درک یا راهبرد مشخصی برای وضعیت داخلی و فشارهای بینالمللیِ در حال تشدید ندارد.»
او افزود: «انکارناپذیر است که خشم عریان وجود دارد. یک نظریه این است که اجازه میدهند معترضان خشم خود را تخلیه کنند، چون ما به نقطه انفجار رسیدهایم.»
نبردی برای بقای حاکمیت جمهوری اسلامی
به گفته دو فرد آگاه از این دیدار، عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، روز پنجشنبه بهطور خصوصی با شماری از مدیران رسانههای وابسته به دولت دیدار کرده و بحران در حال شکلگیری را نبردی برای بقای حاکمیت جمهوری اسلامی و حتی خود کشور توصیف کرده است. این افراد گفتند که عراقچی به نمایندگان رسانهها گفته است چشمانداز مذاکرات با واشنگتن در حال حاضر کاملاً منتفی است و تصمیمگیری درباره تعامل با ایالات متحده در اختیار او نیست.
در طول یک هفته گذشته، جمعیتها برای ابراز خشم از دولت و مطالبه پایان حاکمیت روحانیت اسلامی به خیابانها آمدهاند. این اعتراضات عمدتاً در شهرهای کوچکتر، مناطق فقیرتر و در محوطه دانشگاهها جریان داشته است؛ جایی که معترضان شعارهایی مانند «مرگ بر خامنهای» و «آزادی، آزادی» سر دادهاند. به گفته فعالان و ساکنان داخل ایران، برخی نیز با شعاری فراگیر، حاکمیت اقتدارگرایانه را محکوم کرده و فریاد زدهاند: «مرگ بر ستمگر، چه شاه باشه چه رهبر.»
اما به گفته ساکنان و بر اساس ویدئوهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی، در تهران — بهجز بازار مرکزی، محوطه دانشگاهها و چند محله کارگری — اوضاع عادی به نظر میرسید. پیستهای اسکی شمال تهران مملو از گردشگران مرفه روزانه بود.
اعتراضات کنونی از نظر گستره و تعداد شرکتکنندگان به اندازه خیزش سال ۲۰۲۲ نیست. ناآرامیهای آن زمان حول یک جنبش پیشرو برای حقوق زنان و پایان دادن به حجاب اجباری شکل گرفت و چندین ماه ادامه داشت. با این حال، تظاهرات این بار نیز میتواند گسترش یابد و خشونتبارتر شود.
خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، روز شنبه اعلام کرد که در استانهای غربی، برخی شورشها شکل «هستههای سازمانیافته» و حملات «نیمهمسلحانه» به خود گرفتهاند. این خبرگزاری گزارش داد که در یکی از این استانها، ایلام، تحریککنندگان به سلاح گرم، تسلیحات سنگین و نارنجک دستی مجهز بودهاند. ویدئوهایی در شبکههای اجتماعی و رسانههای ایرانی نشان میدهد که در آنجا جمعیتی با صورتهای پوشیده، در حالی که شعار «مرگ بر خامنهای» سر میدادند، با سلاحهای تهاجمی به هوا شلیک میکردند.
در بیانیهای مشترک، ۱۷ فعال طرفدار دموکراسی در ایران — از جمله نرگس محمدی، برنده زندانی جایزه نوبل صلح، و فیلمسازان جعفر پناهی و محمد رسولاف — از نیروهای امنیتی خواستند از حمله به معترضان خودداری کنند.
در این بیانیه آمده است: «تنها راه نجات ایران، گذار از جمهوری اسلامی است؛ مطالبهای که نه موقتی است و نه قابل سرکوب.»