گفت‌وگوهای ایران و آمریکا در عمان آغاز شد

محمد بن‌منصور و پریسا حافظی / خبرگزاری رویترز / ۶ فوریه ۲۰۲۶

ایران و ایالات متحده روز جمعه گفت‌وگوهای پرمخاطره‌ای را با هدف عبور از اختلافات عمیق بر سر برنامه هسته‌ای تهران آغاز کردند؛ مذاکراتی که با میانجی‌گری عمان و در قالب رفت‌وآمد میان دو طرف انجام می‌شود. با این حال، اختلاف بر سر گسترش دستورکار مذاکرات، خطر به شکست کشاندن دیپلماسی و شعله‌ور شدن یک درگیری دیگر در خاورمیانه را در پی دارد.

در حالی که هر دو طرف آمادگی خود را برای احیای دیپلماسی در مناقشه طولانی‌مدت هسته‌ای ایران با غرب نشان داده‌اند، واشنگتن خواهان آن است که مذاکرات علاوه بر موضوع هسته‌ای، برنامه موشک‌های بالستیک ایران، حمایت تهران از گروه‌های مسلح در منطقه و «نحوه رفتار با مردم خود» را نیز در بر بگیرد؛ موضوعی که مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، روز چهارشنبه به آن اشاره کرد.

ایران اعلام کرده است که خواهان آن است عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، و استیو ویتکاف، نماینده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه، در مسقط صرفاً درباره پرونده هسته‌ای گفت‌وگو کنند. جرد کوشنر، داماد رئیس‌جمهور آمریکا که در میانجی‌گری مذاکرات آتش‌بس غزه نقش داشته است، نیز قرار است در این گفت‌وگوها حضور داشته باشد.

عراقچی روز جمعه در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ایران با چشمانی باز و با خاطره‌ای روشن از سال گذشته وارد دیپلماسی می‌شود. ما با حسن نیت گفت‌وگو می‌کنیم و بر حقوق خود استوار می‌مانیم. تعهدات باید محترم شمرده شوند.»

یک مقام ایرانی به رویترز گفت که مذاکرات به‌طور رسمی هنوز آغاز نشده است، هرچند مطالبات ایران از طریق عمان به ایالات متحده منتقل شده است. به گفته این مقام، مذاکرات غیرمستقیم «احتمالاً» پس از دیدار ویتکاف با وزیر خارجه عمان آغاز خواهد شد. گفت‌وگوهای پیشین ایران و آمریکا نیز بر پایه دیپلماسی رفت‌وبرگشتی انجام می‌شد.

رهبری روحانی ایران همچنان عمیقاً نگران است که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، پس از تقویت حضور نظامی نیروی دریایی ایالات متحده در نزدیکی ایران، تهدیدهای خود برای حمله به این کشور را عملی کند.

در ماه ژوئن، آمریکا با پیوستن به مراحل پایانی یک کارزار ۱۲روزه بمباران اسرائیل، برخی اهداف هسته‌ای ایران را هدف قرار داد. تهران پس از آن اعلام کرد که فعالیت‌های غنی‌سازی اورانیوم خود را متوقف کرده است.

افزایش حضور دریایی آمریکا، که ترامپ آن را یک «ناوگان عظیم» توصیف کرده، پس از سرکوب خونین اعتراضات سراسری در ایران در ماه گذشته صورت گرفته و به تشدید تنش‌ها میان واشنگتن و تهران انجامیده است.

ترامپ هشدار داده است که اگر توافقی حاصل نشود، «اتفاقات بدی» به احتمال زیاد رخ خواهد داد؛ هشداری که فشار بر جمهوری اسلامی را در رویارویی‌ای که به تهدیدهای متقابل حملات هوایی منجر شده، افزایش داده است.

کارولین لویت، سخنگوی کاخ سفید، روز پنج‌شنبه به خبرنگاران گفت: «در حالی که این مذاکرات در جریان است، لازم است به رژیم ایران یادآوری کنم که رئیس‌جمهور، به‌عنوان فرمانده کل قوا و در رأس قدرتمندترین ارتش تاریخ جهان، گزینه‌های بسیاری فراتر از دیپلماسی در اختیار دارد.»

ایران در واکنش، هرگونه حمله نظامی را با پاسخ سخت تهدید کرده و به کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس که میزبان پایگاه‌های آمریکا در این منطقه نفت‌خیز هستند هشدار داده است که در صورت مشارکت در هرگونه حمله، ممکن است در تیررس قرار گیرند. ایران یکی از بزرگ‌ترین ذخایر موشک‌های بالستیک خاورمیانه را در اختیار دارد.

برنامه موشکی، خط قرمز تهران

مذاکره‌کنندگان در عمان برای دستیابی به توافق و جلوگیری از اقدام نظامی در آینده، ناچارند با خط قرمز ایران درباره بحث پیرامون برنامه موشکی این کشور کنار بیایند. تهران به‌صراحت هرگونه گفت‌وگو درباره «توانمندی‌های دفاعی، از جمله موشک‌ها و برد آن‌ها» را رد کرده است.

در اقدامی نمایشی از سرسختی، تلویزیون دولتی ایران ساعاتی پیش از آغاز مذاکرات اعلام کرد که «یکی از پیشرفته‌ترین موشک‌های بالستیک دوربرد کشور، خرمشهر-۴»، در یکی از «شهرهای موشکی» زیرزمینی گسترده سپاه پاسداران مستقر شده است.

با این حال، مقامات ایرانی هفته گذشته به رویترز گفته بودند که تهران آماده نشان دادن «انعطاف‌پذیری در زمینه غنی‌سازی اورانیوم، از جمله تحویل ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا و پذیرش غنی‌سازی صفر در چارچوب یک سازوکار کنسرسیومی به‌عنوان راه‌حل» است.

ایران در عین حال تأکید دارد که حق غنی‌سازی اورانیوم غیرقابل مذاکره است و خواستار لغو تحریم‌هایی است که از سال ۲۰۱۸ و پس از خروج ترامپ از توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ ایران با شش قدرت جهانی، دوباره اعمال شد.

ایالات متحده، متحدان اروپایی آن و اسرائیل، تهران را متهم می‌کنند که از برنامه هسته‌ای خود به‌عنوان پوششی برای تلاش جهت دستیابی به توان تولید سلاح هسته‌ای استفاده می‌کند. ایران می‌گوید برنامه هسته‌ای‌اش صرفاً اهداف صلح‌آمیز دارد.

اسرائیل خطر موشک‌های ایران را هم‌سنگ خطر برنامه هسته‌ای این کشور دانسته است. بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در ماه ژانویه گفت «تلاش ایران برای ساخت سلاح اتمی» و «۲۰ هزار موشک بالستیک» مانند «دو توده سرطانی» هستند.

نفوذ منطقه‌ای تهران نیز به‌شدت تضعیف شده است؛ به‌گونه‌ای که متحدان منطقه‌ای آن، موسوم به «محور مقاومت»، از زمان آغاز جنگ حماس و اسرائیل در غزه و همچنین سقوط بشار اسد در سوریه، یا از هم پاشیده‌اند یا به‌شدت آسیب دیده‌اند.