ايران امروز

نشريه خبری سياسی الكترونيك

Iran Emrooz (iranian political online magazine)

iran-emrooz.net | Mon, 16.11.2026, 13:16

ریلکه شاعر بی‌وطن

ایوانه کوشتر

برگردان: علی‌محمد طباطبایی

مقدمه مترجم: در تاریخ ادبیاتِ مدرن، کمتر شاعری را می‌توان یافت که همچون راینر ماریا ریلکه، زندگی‌اش چنان عمیقاً با آثارش درهم‌تنیده باشد. او که در ۴ دسامبرِ ۱۸۷۵ در پراگ به دنیا آمد و در ۲۹ دسامبرِ ۱۹۲۶ در سوئیس درگذشت، تنها ۵۱ سال زیست، اما در همین نیم‌قرن، شعرِ آلمانی را به یکی از بلندترین قله‌های خود رساند. با این حال، آنچه این مقاله به‌روشنی نشان می‌دهد، این است که مسیرِ او به قله، نه یک صعودِ آرام و پیوسته، بلکه زنجیره‌ای از بحران‌ها، بی‌قراری‌ها و جستجوهایِ بی‌پایان بود.

ریلکه در خانواده‌ای به دنیا آمد که از همان آغاز، او را در تناقضی دردناک گرفتار کرد: مادری که فقدانِ دخترِ نخستینش را با پوشاندنِ لباسِ دخترانه به او و نامیدنش با نام‌هایِ زنانه جبران می‌کرد، و پدری که از پسرِ حساس و ظریفش، افسری می‌خواست که هرگز نمی‌توانست باشد. این تناقضِ بنیادین – میانِ لطافت و سختی، میانِ شعر و نظمِ نظامی، میانِ خانه و بی‌خانگی – ریلکه را تا پایانِ عمر همراهی کرد. او خود را «بی‌قرارترین» آدمِ زمانه‌اش نامید، و این بی‌قراری، نه فقط در زندگیِ شخصی‌اش، بلکه در ساختارِ آثارش نیز بازتاب یافت: شعرهایی که در هتل‌ها، در قطارها، در قصرهایِ اجاره‌ای و در راه پدید آمدند.

این مقاله، روایتی است از سفرِ ریلکه از پراگ به مونیخ، از مونیخ به پاریس، و از پاریس به روسیه و سوئیس – سفری که در آن، او از یک شاعرِ جوان و گمنام به یکی از بزرگ‌ترین شعرای قرن بیستم تبدیل شد. اما این سفر، سفری درونی نیز بود: از کودکیِ سرکوب‌شده تا جوانیِ سرگشته، از عشق به لو آندریاس- سالومه تا ازدواجِ کوتاه با کلارا وستهوف، از شاگردیِ رودن تا خلقِ «مرثیه‌هایِ دوینو»، و سرانجام، از بحرانِ جنگ جهانی اول تا سکوتِ شاعر و مرگی زودهنگام.

نویسنده، ایوانه کوشتر، با تکیه بر نامه‌ها، خاطرات و آثارِ ریلکه، تصویری چندلایه از این شاعر ارائه می‌دهد: نه یک قدیسِ ادبی، بلکه انسانی آسیب‌پذیر، وابسته، گاه خودویرانگر، اما در همان حال، نابغه‌ای که توانست از دلِ درد و بی‌قراری، شعرهایی بیافریند که هنوز، یک قرن بعد، خوانندگان را مسحور می‌کنند.

و شاید مهم‌ترین درسِ این مقاله، همان باشد که سنگِ قبرِ ریلکه بر آن حک شده است: « ای گل سرخ، ای تناقضِ ناب، چه لذتی است که خواب هیچ کس نباشی، زیر این همه پلک..» ریلکه، شاعری که در تمام عمر از خانه و تعلق گریخت، در نهایت در شعرِ خود، خانه‌ای یافت که هیچ‌کس نمی‌توانست از او بگیرد.

در پایان مقدمه خود اشاره کوتاهی داشته باشم به استفاده از زمان حال برای رویدادهای گذشته در این مقاله و در بسیاری از ترجمه های قبلی من از زبان آلمانی. در زبان آلمانی، نویسنده می‌تواند زندگی شخصیتی متعلق به چند قرن پیش را از ابتدا تا انتها با فعل زمان حال روایت کند؛ حتی اگر آن شخص مدت‌هاست درگذشته باشد. برای مثال، فرض کنیم نویسنده‌ای دربارهٔ ریلکه می‌نویسد:

Rilke verlässt Prag, reist nach Russland und begegnet Tolstoi.

ترجمهٔ معمول و طبیعی فارسی: «ریلکه پراگ را ترک می‌کند، به روسیه سفر می‌کند و با تولستوی دیدار می‌کند.» اما ما فارسی‌زبانان، به‌خصوص در نثر تاریخی و زندگی‌نامه‌ای، معمولاً می‌نویسیم: «ریلکه پراگ را ترک کرد، به روسیه سفر کرد و با تولستوی دیدار نمود».

چرا نویسندگان آلمانی از زمان حال استفاده می‌کنند؟

این شیوه سه دلیل عمده دارد:
۱. زنده کردن گذشته: نویسنده می‌خواهد خواننده احساس کند وقایع در برابر چشم او اتفاق می‌افتند، نه اینکه صرفاً گزارشی از گذشته بخواند. در زبان‌شناسی، این کاربرد را گاهی «حال نمایشی» نیز می‌نامند.
۲. ایجاد تحرک و سرعت در روایت: زمان حال به روایت زندگی‌نامه‌ای پویایی می‌بخشد. برای نمونه: Er löst seinen Hausstand auf und reist nach Paris.
یعنی: او بساط زندگی‌اش را جمع می‌کند و راهی پاریس می‌شود. در فارسی، در یک زندگی‌نامهٔ تاریخی معمولاً می‌نویسیم: «بساط زندگی‌اش را جمع کرد و راهی پاریس شد.»
۳. قرارداد سبکی در روزنامه‌نگاری و زندگی‌نامه‌نویسی: در آلمانی، حال تاریخی در گزارش‌های تاریخی، مقاله‌های فرهنگی، نقد ادبی و زندگی‌نامه‌ها بسیار رایج است. نویسنده با این انتخاب، روایت را به صحنه‌ای زنده تبدیل می‌کند.

اما من اکثرا ترجیح می‌دهم زمان حال آلمانی را به زمان گذشته برگردانم که برای ما ایرانی‌ها مانوس‌تر است. منتهی گاهی فرصت این کار نیست و گاهی نیز احساس می کنم با همان زمان حال ترجمه را انجام دادن بر خواننده تاثیر بهتری می‌گذارد که در این ترجمه فعلی زمان‌ها درست به همان شکل متن اصلی انجام شده است.


نگاهِ دقیق: پرتره‌ای دیجیتالی ویرایش‌شده از راینر ماریا ریلکه، که – با وجودِ درگذشت در سالِ ۱۹۲۶ – امروزه هنوز به‌عنوان شاعری بزرگ و بین‌المللی، چون چندزبانه بود، شناخته می‌شود.

راینر ماریا ریلکه یکی از مهم‌ترین شاعران زمانهٔ خود به شمار می‌رود. اما مسیرِ رسیدن او به قله و جایگاهی والا، سرشار از بحران‌های بسیار و ناآرامیِ عمیق است.

نوشتهٔ ایوانه کوشتر

شخصیت مورد نظر ما در یک روز بهاری در سالِ ۱۹۰۲ است که نامه‌ای دریافت می‌کند که او را نجات خواهد داد. ریشارد موتر (Richard Muther)، مورخِ هنر، به او پیشنهاد می‌دهد که کتابی دربارهٔ آگوست رودن (Auguste Rodin)، مجسمه‌سازِ فرانسوی، بنویسد. این سفارش در حالی به شاعرِ جوان، راینر ماریا ریلکه، می‌رسد که او در وضعیتی درمانده به سر می‌برد. او با همسرش کلارا وستهوف (Clara Westhoff) و دخترِ کوچکشان روت (Ruth)، که تنها چند ماه از تولدش می‌گذرد، در مستعمرهٔ هنرمندانِ ورپسوده (Worpswede) زندگی می‌کند. درآمدش ناچیز است، نامش تا این زمان تقریباً ناشناخته مانده، از نوشتنِ نقد برای روزنامه‌های برمن (Bremen) و برلین امرارِ معاش می‌کند، و هرازگاهی نیز شعری منتشر می‌سازد، اما خانواده به‌سختی گذرانِ زندگی می‌کند.


خوشبختیِ کوتاه: کلارا وستهوف دخترِ مشترکشان روت را تنها بزرگ می‌کند (عکس حدودِ ۱۹۰۵).

تا این زمان، این سه نفر به کمک‌هزینهٔ ماهانه‌ای وابسته‌اند که پدرِ ریلکه می‌پرداخت، اما از مدت‌ها پیش او دیگر توانِ مالیِ این حمایت را ندارد. با این حال، تنها نگرانی‌های مالی نیستند که ریلکه را به‌طورِ فزاینده به درماندگی می‌کشانند. زندگیِ بورژوایی با یک ازدواج – که در سالِ ۱۹۰۱ بسته است – و در واقع ادغام شدن در یک خانواده و یک جانشین‌شدن و سکونت دائمی نیز هست که برایش احساسِ ناخوشایندی ایجاد می‌کند.

در این میان، ورپسوده در آغازِ قرنِ بیستم، بدیلی در برابرِ زندگیِ روزمرهٔ بورژوایی است. در این مستعمرهٔ هنرمندان در نزدیکیِ شهر برمن، نقاشان و مجسمه‌سازان زندگی می‌کنند و خیابان‌هایِ آراسته به درختان توس، کانال‌هایِ باتلاقی و عصرهایِ تابستانی را به‌عنوان موضوعِ آثارِ خود برمی‌گزینند. این زیستی خلاقانه در دلِ طبیعتِ آرمانی است، دور از قواعدِ سالن‌هایِ بورژوایی. ریلکه در همین‌جا با کلارا آشنا شد. این زنِ ۲۲ ساله مجسمه‌ساز است، زنی بلندقامت و جدی، که به‌عنوان شاگردِ آگوست رودن آموزش دیده است.

دوستِ نزدیکِ او [کلارا] پائولا مودرسون- بکر (Paula Modersohn-Becker) است، یکی از بی‌باک‌ترین نقاشانِ آن دوران. تنها چند ماه پس از نخستین دیدارشان، او در آوریلِ۱۹۰۱ با کلارا ازدواج می‌کند – دلیل دیگر برای این وصلت این که شکلِ زندگیِ «دو هنرمند زیرِیک سقف» در آن زمان مد روز بود – اما تقریباً به‌همان سرعت نیز از ازدواج می‌گریزد. او در ابتدا امیدوار بود که زندگیِ خانوادگی به او ثبات ببخشد، اما اکنون درمی‌یابد که این زندگی خلاقیتش را از او می‌گیرد. او به انسان‌ها نیاز دارد تا احساسِ امنیت کند – و هم‌زمان به فاصله تا بتواند بنویسد. به‌ندرت در زندگی‌اش مدتِ طولانی در یک مکان می‌ماند، تا اینکه دوباره کوچ می‌کند؛ او خودش را یک بار «بی‌قرارترین انسان و نا‌آرام ترین روح» زمانه‌اش می‌نامد. آثارش نیز بیشتر در راه، در هتل‌ها، در اتاق‌هایِ اجاره‌ای و در قصرها پدید می‌آیند.


ورپسوده: نقاش هاینریش فوگلر در اینجا نگاهی به مستعمرهٔ هنرمندانِ مشهور در نزدیکیِ برمن می‌دهد. در برابرِ ورودیِ خانهٔ آتلیهٔ «بارکنهوف» (به آلمانیِ: «حیاطِ توس»)، برای «عصرِ تابستانی»۱۹۰۵ گرد هم می‌آیند (از چپ به راست): پائولا بکر، آگنس وولف، اتو مودرسون، کلارا وستهوف، مارتا فوگلر و برادرش مارتین، فرانتس و هاینریش فوگلر.

یک کوچِ بی‌پایان

بدین‌ترتیب، او در تابستانِ ۱۹۰۲ در ایستگاه راه‌آهنِ برمن قرار دارد و سوارِ قطارِ پاریس می‌شود. او پیش‌تر بساط خانه و زندگی اش جمع کرده است؛ کلارا و دخترشان روت همان جا می‌مانند. کلان‌شهرِ فرانسه برای بسیاری از هنرمندانِ عصرِ زیبایی (Belle Époque) مقصدِ آرزوهاست. در گالری‌ها، آثارِ سزان، گوگن و ون گوگ، پدرانِ مدرنیسم، به نمایش گذاشته می‌شوند، معمار هاوسمان (Haussmann) دستور می‌دهد هزاران ساختمان در محله‌هایِ قدیمی ویران شوند تا بلوارها و میدان‌هایِ بزرگ ساخته شوند، نخستین خطوطِ مترو زیرِ زمین کشیده می‌شوند، و در غذاخوری های کوچک (کلارا) و رستوران‌ها، چراغ‌ها تمامِ شب تا بامداد روشن می‌مانند.

با این حال، ریلکه در ابتدا با این کلان‌شهر دشواری دارد: جمعیت‌های انبوه، رایحه ها و عطرهای نا آشنایی که در فضا به مشام می رسد، هیاهو، و بدبختی در محله‌های فقیرنشین. او بعدها همهٔ این تأثیرها را در تنها رمانش، «یادداشت‌های مالته لائوریدس بریگه» (Die Aufzeichnungen des Mal-te Laurids Brigge) توصیف خواهد کرد. هنگامی که با آگوست رودن آشنا می‌شود، برای این شاعرِ ۲۶ ساله، دورانی تازه در هنر نیز آغاز می‌شود. مجسمه‌سازِ ۶۱ ساله، مجسمه‌های بدیعی چون «اندیشمند»، «بوسه» و «یادبود بالزاک» می‌آفریند. آن‌ها حالت‌های بدنیِ دراماتیک دارند، آشکارا اروتیک هستند و گاه و بیگاه جنجال برمی‌انگیزند. رودن به این نویسندهٔ جوان توصیه‌ای مهم می‌کند: « باید خود را وقف کار هنری‌مان کنیم ، نه هیچ چیز دیگری و فقط کار.» (Il faut travailler, rien que travailler)

برای ریلکه که تا آن زمان به‌شدت به تصورِ رمانتیکِ «لحظهٔ درست» باور داشت و اغلب مشتاقانه منتظرِ الهامی تقریباً الهی برای نوشتنش می‌ماند، این رویارویی با یک نگرشِ عمل‌گرایانه بود. نوشتن نه به‌عنوان جریانی عرفانی، بلکه به‌عنوان کارِ روزانه. و رودن چیز مهمِ دیگری نیز به او می‌آموزد: دقیق نگاه‌کردن. نه جهانِ درونی و احساساتِ خودِ شاعر باید انگیزهٔ اصلیِ شعرگویی باشد، بلکه مشاهدهٔ جهان. و ریلکه اکنون دقیقاً همین را در قدم‌زدن‌هایش در پاریس به کار می‌بندد.

او اغلب در پارک‌های زیبا پرسه می‌زند، و بیش از همه به باغِ گیاهان (Jardin des Plantes) کشیده می‌شود، جایی که حیوانات وحشی در قفس برای تماشا وجود دارند. او اغلب در برابرِ قفسی می‌ایستد که در آن پلنگی در فضایی بسیار تنگ رفت‌وآمد می‌کند و رنجِ این جانورِ درنده را می‌بیند.


«نگاهش از عبورِ پیوستهٔ میله‌ها / چنان خسته شده است که دیگر چیزی را نگه نمی‌دارد. / گویی هزار میله وجود دارد / و پشتِ هزار میله، هیچ جهانی نیست. / راه‌رفتنِ نرمِ گام‌های نیرومند و انعطاف‌پذیر، / که در کوچک‌ترین دایره می‌چرخد، / همچون رقصی از قدرت گرداگردِ مرکزی است / که در آن، اراده‌ای بزرگ، بی‌حس ایستاده است.»

او در نوامبرِ ۱۹۰۲ این جانورِ وحشی را چنین توصیف می‌کند که در اسارتِ قفس، به‌تدریج پژمرده می‌شود. این نخستینِ «اشعار شیء محور» (Dinggedichte)  اوست که در آن‌ها اکنون شعرهایی دربارهٔ اشیاء («چرخ‌فلک»)، حیوانات، گیاهان («جامِ گل سرخ») و بناها («فوارهٔ رومی») می‌سراید، و یکی از مشهورترین شعرهایش نیز خواهد شد. به‌آسانی می‌توان دریافت که در اینجا احساسِ خودِ ریلکه نیز مطرح است: احساسِ گرفتار بودن در زندگی و سرگشتگیِ وجودی. اما این احساس که یک عمر همراهِ شاعر است، از کجا می‌آید؟

همان‌گونه که اغلب اتفاق می‌افتد، ریشه‌ها را باید در کودکی جست. رنه کارل ویلهلم یوهان یوزف ماریا ریلکه (René Karl Wilhelm Johann Josef Maria Rilke) در ۴ دسامبرِ ۱۸۷۵ در پراگ به دنیا آمد. این شهر در آن زمان بخشی از پادشاهیِ هابسبورگ بود. پدرش، یوزف ریلکه، روزگاری رؤیایِ حرفهٔ افسری در سر داشت، اما سلامتیِ ضعیفش این رؤیا را در هم شکست. او اکنون با شغلِ کارمندِ راه‌آهن امرارِ معاش می‌کند – به ناخشنودیِ شدیدِ همسرش سوفی (که همه او را فقط «فیا» (Phia) صدا می‌زنند). سوفی از یک خانوادهٔ ثروتمندِ کارخانه دار اهلِ پراگ آمده بود، پارچه‌هایِ ظریف و آدابِ خوب را دوست داشت و زندگیِ اشرافی را در تصور می پروراند، نه یک وجودِ تنگ و کوچک‌بورژوایی.


پرکنندهٔ خلأ: ریلکه در کودکی. مادرش در سال‌هایِ نخست با او مانندِ یک دختر رفتار می کرد و لباس‌های دخترانه به او می‌پوشاند، و بدین‌ترتیب فقدانِ تأسف بار نخستین فرزندش را جبران می‌کند

افسوس، دختر نبود

یک ضربهٔ سرنوشت فشارِ بیشتری بر این ازدواج وارد می‌کند: نخستین فرزندِ دختر، چند روز پس از تولد می‌میرد. این آسیب روحی بزرگی برای مادر است که نمی‌تواند بر فقدانِ دختر غلبه کند. هنگامی که فرزندِ دوم پسر می‌شود، نامش را «رنه» (René) (به‌معنای «دوباره‌متولدشده») می‌گذارند، اما مادر اغلب پسر را با نام‌هایِ زنانه چون «ایزمه» (Ismene) صدا می‌زند. او موهایِ پسر را بلند می‌گذارد و در شش سالِ نخستِ زندگی، دامن و لباس‌هایِ توریِ دخترانه به او می‌پوشاند. پسر به‌سرعت یاد می‌گیرد که اگر بخواهد عشقِ مادرش را به دست آورد، باید این نقش و رفتاری نرم و ظریف را بپذیرد. و همچنین یاد می‌گیرد که وقتی مادرش او [کودک] را در آینه می‌نگرد و ناگهان اشک بر گونه‌هایش جاری می‌شود پاسخی نمی‌گیرد. مادر، کودک را به تقوا پرورش می‌دهد، او را به کلیسا می‌برد، دعاها را به او می‌آموزد و در او پذیرشی مذهبی پدید می‌آورد که یک عمر طنین‌انداز خواهد بود – به بهای بدگمانیِ شدیدِ پدر که پسرش را نرم خو و نازپرورده می‌بیند.

رنه از صداهای بلند می‌ترسد، زود گریه می‌کند، و هیچ علاقه‌ای به بازی‌های معمولِ پسرانه ندارد – در جامعه‌ای که در آن زمان از مردان عمدتاً عقلانیت، قدرت و شجاعت انتظار می‌رفت. خیلی زود در خانواده تنشی ناخوشایند میان پدر و مادر پدید می‌آید؛ میان سختی و لطافت، الگوهای نقشی متضاد که پسر باید به آن‌ها پاسخ دهد. بدین‌ترتیب، او گاهی روزها با عروسک‌ها بازی می‌کند و شب‌ها با سربازانِ اسباب بازی از جنس قلع سرگرم است. احساسِ اینکه به هیچ جهانی واقعاً تعلق ندارد، در ریلکه از همان ابتدا شکل می‌گیرد.

پس از جداییِ والدین در سالِ ۱۸۸۴، مادر با پسر، جدا از پدر زندگی می‌کند. آن‌ها از طلاق صرف‌نظر می‌کنند تا از رسوایی جلوگیری شود. سپس پدر تصمیمی می‌گیرد که برای بسیاری از پسرانِ آن زمان معمول بود، اما برای رنهٔ نُه‌سالهٔ حساس، فاجعه‌بار خواهد شد: او پسر را به مدرسهٔ نظامیِ سنت پولتن در اتریشِ سفلی می‌فرستد، دور از خانه. بدین‌ترتیب، پدر نیز می‌کوشد از کودک چیزی بسازد که خودش آن را شکافی دردناک در زندگی‌اش تجربه کرده بود: پسر باید افسر شود.

ارتشِ منفور

ریلکه اکنون از پسرِ با موهایِ بلند و لباسِ توری، به شاگردی در یونیفرمِ ارتشِ اتریش تبدیل می‌شود؛ یونیفرمی از پشمِ زبر که بدن او را آزار می دهد. در ارتش تمرین‌های سخت و بی‌رحمانهٔ افسرانی وجود دارد که درکِ کمی از پسرانِ ظریف و روح‌نازک دارند. اکنون زود بیدارشدن، رژه‌رفتن در حیاط، و اجرای دستورها در برنامه است. پسر از نظر جسمی معمولاً از عهدهٔ وظایفِ محول‌شده برنمی‌آید و به‌زودی هدفِ تمسخرِ همکلاسی‌هایش می‌شود.

ریلکه این سال‌ها را بعدها «الفبایِ وحشت» خواهد نامید. او اغلب احساسِ تنهایی می‌کند، در خوابگاه در تختش پنهان می‌شود و مخفیانه گریه می‌کند. در تابستانِ ۱۸۹۱، این نوجوانِ ۱۵ ساله به دلایلِ سلامتی از مدرسهٔ نظامی مرخص می‌شود.

او به پراگ، نزد خانواده‌اش بازمی‌گردد؛ خانواده‌ای که هرگز واقعاً او را درک نکرده بود. او برای مدتِ کوتاهی می‌کوشد با تصوراتِ بورژوایی هماهنگ شود: به آکادمیِ بازرگانی در لینتس (Linz) می‌رود و تحصیل در رشته‌هایِ ادبیات، تاریخ هنر و فلسفه را در دانشگاه کارل- فردیناندِ پراگ (Karl-Ferdinand-Universität) آغاز می‌کند. اما هیچ‌یک از این‌ها واقعاً او را اقناع نمی‌کند. او با اکراه و از سر رفع تکلیف به تحصیل ادامه می‌دهد. علاقهٔ بزرگش به سرودنِ شعر هر روز آشکارتر می‌شود. اما او مسیرِ شاعری را تنها زمانی به‌طورِ کامل در پیش خواهد گرفت که با زنی خاص روبرو شود.


سمت چپ، ریلکه: نگاهی اکسپرسیونیستی از پائولا مودرسون-بکر در سالِ ۱۹۰۶ (مجموعهٔ لودویگ روزلیوس، برمن). سمت راست: خودنگاره: پائولا یک سال پیش از مرگش در سالِ ۱۹۰۷. استعدادِ عظیمِ او تنها پس از مرگش شناخته می‌شود.

ریلکه در سالِ ۱۸۹۶ به مونیخ نقل مکان می‌کند، در دانشگاهِ آنجا ثبت‌نام می‌کند تا تحصیلِ فلسفه‌اش را ادامه دهد. اما او پیش از این شعرها و داستان‌هایی در روزنامه‌ها منتشر کرده است، و به‌زودی نیز در «سیمپلیسیسیموس» (Simplicissimus) و «اکویِ ادبی» (Literarischen Echo) اشعاری از او منتشر می شود. نخستین مجموعهٔ شعرش نیز در سالِ ۱۸۹۴ منتشر شده بود. او از طریقِ یک هم‌دانشگاهی با نویسندگان ارتباط پیدامی‌کند. او جوانی۲۱ ساله، لاغر و رنگ‌پریده، با سبیلی آویزان و نگاهی مالیخولیایی است. در ۱۲ مهٔ ۱۸۹۷، او به دیدارِ نویسنده یاکوب واسرمان (Jakob Wassermann) [نویسنده کتابی در باره کاسپار هاوزر با عنوان «رخوت وجدان انسانی». م] می‌رود. هنگامی که واردِ آپارتمانِ او می‌شود، زنی جذاب توجهش را جلب می‌کند. او موهایِ تیره، نگاهی نافذ دارد و سیگار می‌کشد. این زن لو آندریاس- سالومه (Lou Andreas-Salomé)، نویسنده، است. او همچنین به‌عنوان زنی شناخته می‌شود که درخواستِ ازدواجِ فریدریش نیچه را رد کرد.


معشوقه: لو آندریاس -سالومه حدودِ ۱۸۹۷. این نویسنده همچنین به‌عنوان روان‌کاوِ پیشگام شناخته می‌شود.

او در سن‌پترزبورگ به دنیا آمده، از یک خانوادهٔ ثروتمندِ روسی- آلمانی است، در زوریخ فلسفه و الهیات خوانده (دانشگاهِ سوئیس یکی از معدود دانشگاه‌هایی بود که در آن زمان به زنان اجازهٔ تحصیل می‌داد) و مقالاتی دربارهٔ دین، داستان‌هایی و کتابی دربارهٔ ایبسن (Ibsen) منتشر کرده است. این زن روشنفکر به مردِ دیگری پاسخ مثبت داده است: خاورشناس فریدریش کارل آندریاس (Friedrich Carl Andreas)، که ۱۵ سال از او بزرگ‌تر است. اما او به خواستگاریِ آن مرد تنها به یک شرط پاسخ مثبت داد: که ازدواج هرگز از نظر جنسی کامل نشود. او لذتِ جسمانی را از معشوقه هایش می‌گیرد، که شوهرش نیز از آن‌ها باخبر است. صحنه‌هایِ حسادت بارها رخ می‌دهد، اما آن مرد نمی‌خواهد از همسرش جدا شود.


خنکیِ تابستان: ریلکه و آندریاس -سالومه (راست) در سالِ ۱۸۹۷ چند هفته را در وولفراتسهاوزن می‌گذرانند و با دوستان دیدار می‌کنند.

الهه الهام و مادر

بدین‌ترتیب، در آن روز، نویسنده‌ای ۳۶ ساله و آزادی‌خواه و شاعری ۲۱ ساله که او نیز با تعهداتِ تنگ میانه‌ای ندارد، با هم روبرو می‌شوند. و  چندان هم تعجب‌آور نیست: به‌سرعت جاذبه‌ای میان آن دو پدید می‌آید. به‌ویژه که ریلکه پیش از آن نیز شیفتهٔ نوشته‌هایِ لو بود. اکنون او معشوقهٔ ریلکه می‌شود، اما همچنین مرشد، مشاور و منتقدِ سختگیرِ او. او «الهه الهام (Muse) و مادر» است، همان‌گونه که زیگموند فروید یک بار توصیفش خواهد کرد: هر سطرِ او را می‌خواند، بازخورد می‌دهد، به او توصیه می‌کند که روی زبانش کار کند و در شورِ عاطفی (Pathos) خود بازنگری کند، کتاب‌هایی به او پیشنهاد می‌دهد و او را به محافلِ روشنفکری می‌برد که در آن‌ها نویسندگان، فیلسوفان و هنرمندان رفت‌وآمد دارند. و او همچنین کسی است که به ریلکه پیشنهاد می‌کند نامش را تغییر دهد، زیرا «رنه» بیش از حد نرم به گوش می‌رسد. یک شاعرِ آلمانی باید نامی مردانه داشته باشد. از این پس، او خود را راینر ماریا ریلکه می‌نامد.

آن دو چند ماهِ تابستان را در «خانه‌ای کوچک» در وولفراتس‌هاوزن (Wolfratshausen) در ایزارتال (Isartal)، جنوبِ مونیخ، می‌گذرانند. هنگامی که لو سپس به برلین بازمی‌گردد، ریلکه همراهش می‌رود. او در این میان به‌شدت عاشقِ او شده است؛ لو نیز احساساتِ او را متقابلاً پاسخ می‌دهد، اما مانند همیشه، کنترلِ خود را حفظ می‌کند.


الگویِ هنری: راینر ماریا ریلکه و آگوست رودن در سالِ ۱۹۰۵. ریلکه مدتی منشیِ خصوصیِ این مجسمه‌سازِ جهان‌شهر است، که به او می‌آموزد چگونه دقیق مشاهده کند.

ریلکه برای معشوقه‌اش شعرهایِ عاشقانهٔ پرشور می‌نویسد: «من نمی‌خواهم با مردم حرف بزنم، تا مبادا پژواکِ کلماتِ تو – که چون لعابی بر کلماتِ من می‌لرزد و آوایشان را غنی می‌کند – را هدر دهم»، او در ژوئن، هنگامی که تنها یک ماه از آشنایی‌شان می‌گذرد، چنین می‌گوید. و همچنین: «من نمی‌خواهم رؤیاهایی داشته باشم که تو را نمی‌شناسند، و نه آرزوهایی که تو نمی‌خواهی یا نمی‌توانی برآورده کنی.»


روسیه: در سالِ ۱۹۰۰، آن دو از «شاعرِ دهقان» اسپیریدون دروژین در نزدیکیِ تِوِر دیدن می‌کنند.

او اکنون آپارتمانی در برلین، درست نزدیکِ خانهٔ سالومه و همسرش، می‌گیرد. آن‌ها اغلب در آشپزخانهٔ آن زوج – که آن را به‌عنوان اتاقِ کار استفاده می‌کنند – می‌نشینند و با هم عشق‌بازی می‌کنند، در حالی که شوهر در اتاقِ نشیمن است. لو معشوقش را با ادبیاتِ روسی نیز آشنا می‌کند؛ او اکنون این زبان را می‌آموزد، تولستوی و تورگنیف را به زبانِ اصلی می‌خواند (بعدها فرانسوی را نیز به‌همین خوبی تسلط پیدا می‌کند و حتی به‌عنوان مترجم در این زمینه کار می‌کند). در سال‌هایِ۱۸۹۹ و ۱۹۰۰، آن دو دو سفر به امپراتوریِ تزار انجام می‌دهند: به سن‌پترزبورگ و مسکو می‌روند، جایی که او با لئونید پاسترناک (Leonid Pasternak) آشنا می‌شود – که بعدها ریلکه را در یک نقاشی جاودانه می‌کند – و به تولا (Tula)، به ملکِ تولستوی در یاسنایا پولیانا، جایی که او رمان‌هایِ «جنگ و صلح» و «آنا کارنینا» را نوشته بود. اما ریلکه تمایل دارد روسیهٔ حدودِ ۱۹۰۰ را آرمانی کند.

او نیز مانند برخی دیگر در آن زمان، به امپراتوریِ تزار به‌عنوان قطبِ مقابلِ دنیای صنعتی و غرب منحط جنبه آرمانی می‍بخشد. او به‌ویژه زندگی در روستا را «رابطه‌ای بی‌واسطه با خدا و طبیعت» توصیف می کند. همچنین فقرِ شدیدِ جمعیت را برایِ خود به نوعی توجیه می‌کند («من نمی‌ترسم که مردمِ روسیه از گرسنگی بمیرند، زیرا خدا خودش با عشقِ ابدی‌اش آن‌ها را غذا می‌دهد»)، و سرکوبِ استبداد برایش موضوعی نیست (او برایِ انقلابِ اکتبرِ ۱۹۱۷ درکِ چندانی نخواهد داشت). او تأثیرها و احساساتِ دینی‌اش را در «کتابِ ساعات» (Stunden-Buch)، که اثری افسانه‌ای است، توصیف می‌کند.

جدایی با نامه

شاید او نیز گاهی رابطه با معشوقه‌اش را برایِ خود زیباتر از آنچه بود جلوه می‌داد. لو متوجه می‌شود که ریلکه به‌طور فزاینده‌ای از نظرِ عاطفی به او وابسته است، و همچنین از نظرِ روانی شکننده؛ گاهی به «هق‌هق‌هایِ گریه» و «حالت‌هایِ اضطرابی» تمایل دارد. این برایِ او بیش از حد می‌شود: لو در دفترِ خاطراتش می‌نویسد: «آنچه من نیاز دارم، تقریباً فقط سکوت است – تنهاییِ بیشتر، همان‌گونه که تا چهار سال پیش بود. این باید، این حتماً باید بازگردد.» در طولِ دومین سفر به روسیه، لو تصمیم می‌گیرد از او جدا شود و این را در نامهٔ خداحافظی در ۲۶ فوریهٔ۱۹۰۱ به ریلکه اطلاع می‌دهد. با این حال، آن دو همچنان دوستانِ نزدیک باقی می‌مانند.


طنزِ خودی: عکسِ مشهورِ ژول بونه (۱۸۸۲) لو آندریاس- سالومه، همراهِ بعدیِ ریلکه، را نشان می‌دهد که دوستان و فیلسوفانش پل ره و فریدریش نیچه را «به ارابه می‌بندد». او خواستگاریِ هر دو مرد را رد می‌کند.

در سال‌هایِ بعد، زندگیِ ریلکه چند بار تغییر خواهد کرد – با ازدواج با کلارا وستهوف (Clara Westhoff) در آوریلِ۱۹۰۱، با تولدِ فرزندش، و با زندگی‌اش در پاریس. از سالِ ۱۹۰۶، او مدتی به‌عنوان منشیِ خصوصیِ رودن کار خواهد کرد؛ رودن نیز به پدری جانشین و تحسین‌برانگیز برایش تبدیل می‌شود، به‌ویژه پس از آنکه پدرِ خودش در همان سال می‌میرد. ریلکه سفرهایِ متعددی نیز انجام می‌دهد، از جمله به ایتالیا، بلژیک و شمالِ آفریقا. در سالِ ۱۹۱۰، رمانِ او «یادداشت‌هایِ مالته لائوریدس بریگه» (Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge) در انتشاراتِ اینزلِ (Inselverlag) لایپزیگ منتشر می‌شود. او در این رمان، تجربه‌هایِ یک اشراف‌زادهٔ دانمارکی را روایت می‌کند که بی‌مالکیت و بی‌وطن است و می‌کوشد در پاریس به‌عنوان شاعر زندگی کند.

نوعی تصویرِ کلان‌شهر، اما در قالبِ صحنه‌هایِ پراکنده، تأمل‌ها و تکه‌هایِ خاطره: «پس مردم به اینجا می‌آیند تا زندگی کنند، من بیشتر فکر می‌کنم اینجا آدم می‌میرد. [...] تا آنجا که می‌شد تشخیص داد، بویِ یدوفورم می‌داد، بویِ چربیِ سیب‌زمینیِ سرخ‌کرده، بویِ ترس.» موضوع بیماری، مرگ، بدبختی و تنهایی است، اما همچنین زندگی، هویت و جامعه.

ریلکه پس از اتمامِ این رمان، بحرانِ سختی را تجربه می‌کند، خلئی در خود احساس می‌کند و هفته‌ها فقط در تخت می‌ماند. باز هم زنی است که به او انگیزهٔ تازه می‌بخشد: ماری فون تورن و تاکسیس (Marie von Thurn und Taxis). این زنِ اشراف‌زاده شعرهایِ او را دوست دارد و در سالِ ۱۹۱۱ او را دعوت می‌کند تا در قلعهٔ دوینو (Schloss Duino) در نزدیکیِ تریست (Triest)، در ساحلِ آدریاتیک، بنویسد. او «مرثیه‌هایِ دوینو» (Duineser Elegien) را که در اینجا آغاز می‌کند، به نامِ همین مکان نام‌گذاری می‌کند و به حامیِ خود تقدیم می‌کند.

جنگ به‌عنوانِ نقطهٔ گسست

در اوتِ ۱۹۱۴، با آغازِ جنگِ جهانیِ اول، تمامِ اروپا از هم می‌پاشد. ریلکه در این زمان در مونیخ به سر می‌برد. او دیگر نمی‌تواند به پاریس برود، جایی که آپارتمان، کتاب‌ها، نامه‌ها و بسیاری از وسایلِ شخصیِ دیگرش قرار دارند – فرانسه اکنون دشمنِ جنگی است. آن‌ها ضبط و حراج می‌شوند. او تقریباً همه‌چیز را از دست می‌دهد. سپس، در ژانویهٔ ۱۹۱۶، او به خدمتِ نظامی فراخوانده می‌شود. با وجودِ اینکه او ۴۰ ساله و از نظرِ جسمی ضعیف است، باید آموزشِ پایه را در پادگانی در وین بگذراند.

خاطراتِ قدیمیِ مدرسهٔ نظامی در او زنده می‌شوند. با میانجی‌گریِ دوستانِ بانفوذ، او از خدمتِ جنگی معاف می‌شود و به آرشیوِ جنگ منتقل می‌گردد. در اینجا او باید گزارش‌هایِ جبهه را جمع‌آوری، تنظیم و ویرایش کند. در ژوئنِ ۱۹۱۶، او سرانجام از خدمت مرخص می‌شود. چیزی در ریلکه شکسته است؛ ایمانِ او به بشریت، که به‌هرحال هرگز قوی نبود، اکنون متزلزل شده است. او مدتی به‌عنوان شاعر سکوت می‌کند و چیزی نمی‌نویسد.

طنزِ خودی: عکسِ مشهورِ ژول بونه (۱۸۸۲) لو آندریاس- سالومه، همراهِ بعدیِ ریلکه، را نشان می‌دهد که دوستان و فیلسوفانش پل ره و فریدریش نیچه را «به ارابه می‌بندد». او خواستگاریِ هر دو مرد را رد می‌کند.


تجمل: قلعهٔ دوینو در ساحلِ آدریاتیک نزدیکیِ تریسته. در اینجا «مرثیه‌هایِ دوینو» ریلکه شکل می‌گیرند – در حالی که شاعر مهمانِ ستایشگرش، شاهزاده ماری فون تورن و تاکسیس است. امروزه «راهِ ریلکه» این ملک را به شهرِ سیستیانا متصل می‌کند.

در سالِ ۱۹۱۹، او در زوریخ با یک حامیِ مالی، یعنی نانی ووندرلی- فولکارت (Nanny Wunderly-Volkart) آشنا می‌شود که از او حمایتِ مالی می‌کند (و همچنین از معشوقه‌اش بالادین کلوسوفسکا (Baladine Klossowska)). او در تابستانِ ۱۹۲۱ به قلعهٔ موزو (Muzot) در واله (سوئیس) نقل مکان می‌کند. در اینجا او یک بارِ دیگر دورانِ خلاقیتِ پرباری را تجربه می‌کند، «مرثیه‌هایِ دوینو» (Duineser Elegien) را به پایان می‌رساند و «سونات‌هایی برایِ اورفئوس» (Sonette an Orpheus) را می‌نویسد. اما سلامتی‌اش به‌طورِ فزاینده بدتر می‌شود. او آبسه های متعدد در نقاط مختلف بدن دارد و ضعیف است. چندین بار اقامت در آسایشگاه بهبودی به همراه نمی‌آورد. در ۲۹ دسامبرِ ۱۹۲۶، راینر ماریا ریلکه درمی‌گذرد [در منابع معتبر علت مرگ ریلکه لویکمی یا نوعی سرطان خون آمده و آبسه ها از جمله عوارض سرطان خون بوده. م].

کلارا وستهوف تا پایان زندگی ریلکه همسر او باقی می ماند. او از روابطِ ریلکه آگاه است، اما با احترام به او وفادار می‌ماند. زندگیِ مشترکِ آن‌ها تنها ۱۶ ماه طول می‌کشد.


پایان: سنگِ قبرِ ریلکه در گورستانِ کوهستانیِ رارون در والهٔ سوئیس. او تنها ۵۱ سال عمر کرد.

روی سنگِ قبرِ ریلکه، جمله‌ای که خودش انتخاب کرده بود، نوشته شده است: «ای گل سرخ، ای تناقضِ ناب، چه لذتی است که خواب هیچ کس نباشی، زیر این همه پلک.»

* ایوانه کوشتر در هامبورگ زندگی می‌کند، تاریخ خوانده و به‌عنوان روزنامه‌نگارِ علمی کار می‌کند.

مهم‌ترین آثارِ ریلکه
۱۸۹۴ – «زندگی و ترانه‌ها» (نخستین مجموعهٔ شعرِ ریلکه)
۱۹۰۲ – «کتابِ تصاویر» (مجموعهٔ شعرِ مهمِ دورانِ جوانی)
۱۹۰۳ – «آگوست رودن» (تک‌نگاری دربارهٔ مجسمه‌سازِ فرانسوی)
۱۹۰۵ – «کتابِ ساعات» (چرخهٔ شعرِ دینی-فلسفی)
۱۹۰۶ – «سرگذشتِ عشق و مرگِ کورنت کریستوف ریلکه» (شعرِ منثور دربارهٔ سربازی جوان)
۱۹۰۷ – «شعرهایِ تازه» (آغازِ «شعرهایِ شیء» مشهور، از جمله «پلنگ» و «چرخ‌فلک»)
۱۹۰۸ – «بخشِ دیگرِ شعرهایِ تازه» (ادامه و اوجِ مرحلهٔ شعرِ شیء، از جمله «تنهٔ باستانیِ آپولون»)
۱۹۱۰ – «یادداشت‌هایِ مالته لائوریدس بریگه» (تنها رمانِ ریلکه)
۱۹۲۲ – «مرثیه‌هایِ دوینو» (شاهکارِ غناییِ او، آغاز در ۱۹۱۲ و پایان در ۱۹۲۲)
۱۹۲۳ – «سونات‌هایی برایِ اورفئوس» (۵۵ سونات، در سالِ ۱۹۲۲ در یک تب‌وتابِ خلاقانه پدید آمدند)


پی.ام. هیستوری – نوامبر ۲۰۲۶