گُدارِ سوّمی دیدارِ یاره (۱)

ماندانا زندیان

شنبه، هفتم نوامبر ۲۰۲۶، دانشگاه استنفورد شانزدهمین جایزهٔ بیتا برای هنرهای ایرانی را به سیما بینا، خواننده، آهنگ‌ساز و پژوهش‌گر موسیقی نواحی ایران اهدا کرد؛ رویدادی برای نکوداشت یک عمر تلاش هنری، فرهنگی و ادبیِ خانم بینا و پای‌فشردنِ شگرفش بر حقِ آزادیِ آفرینش.

استقبالِ کم‌مانندِ مردم از تقدیر سیما بینا، به تمام این دلایل، و به اتکای خاطراتِ خوش‌رنگِ حضورِ همواره‌اش در بستر موسیقی ایران، باشکوه بود.

آغاز سخنان سیما بینا با یاد جوانان آزاده و آزادی‌خواه ایران ـــ «جَوونای قلعهٔ پیر... جَوونای قلعهٔ داد» (۲) ـــ  در ساختار نوعی از ترانه که به‌ فرخندگیِ حضور او قد کشیده، گواهِ روشنِ پیروزیِ درایتِ فرهنگ بر جهلِ استبداد خواهد ماند؛ نمادی از رسیدن به «گُدارِ سوّم».

مارگارت اتوود در داستان درخشان «سرگذشت ندیمه» از زبان یکی از شخصیت‌های محوری‌اش می‌گوید، عادی، آن چیزی است که بِدان خو می‌گیرید.
سیما بینا با بر هم ریختنِ مرزهای آن‌چه می‌رفت «عادی» انگاشته شود، زندگی را از روایتِ برساختهٔ قدرت پس گرفت و به ما سپرد. شوری که حادثهٔ هفتم نوامبر، هم‌زمان با روزهای تلخ و سنگینِ جنگ و اعدام، در تالار دانشگاه استنفورد برانگیخت، کنشی جمعی در برابر ایستاییِ تحمیلی بود و تجلیِ خو نگرفتن به اختناق.

یادداشت پیشِ رو، ادای احترام و قدردانیِ خُردی است به خِرَدمندی و ایستادگیِ سیما بینا و پیروزیِ شهرزادوارَش بر هزارویک شبْ خشونت برای رساندنِ زندگی به صبحِ هزارویکم.

آسمان ابری بود وُ پرنده نامفهوم؛ وَ زندگی غیبتِ نور و رنگ و موسیقی را تاب نمی‌آورد.

کودک بودم. سپیده از طنابِ دار سر می‌زد. جنگ گلوی صدا را می‌فشرد. روز نو نمی‌شد. بهار ممنوع بود. من راه می‌رفتم در خودم، تندتر از زمان؛ و تکه‌هایی از من‌های پراکنده،‌ در خیالم قصه می‌ساختند.

جهانِ واقعیت تنگ بود، رنگ نداشت، شک نمی‌کرد، نمی‌پرسید، آواز نمی‌خواند. جهانِ واقعیت قصه نداشت.

زن برخاست. چشم‌هایش را از درخت چید وُ ایستاده بر بلندای قاف، پرنده شد، خواند؛ سبُک، رها، بی‌تأخیر. روز، دیگر شد، نو شد. ماه سر رفت. دریا قد کشید.

باران و گیاه تأخیر ندارند، کم نمی‌گذارند، کم نمی‌آورند. می‌دانند که باید باشند. هستند. زن، باران و گیاهِ قصه‌‌های کودکی من بود. سنگ را می‌شکافت، سبز می‌شد و پنجره‌های جهان را به نور و امید و اندکی دل بستن به ناممکن‌ها باز می‌کرد.

واقعیت، واقعیتِ تک‌صدای رؤیاکُش، تخیل را دوست نداشت. موسیقی و آواز و رنگ و حرکت را تاب نمی‌آورد. زن، با بردباری، روایت‌های پرشمارِ خیال را به واقعیت نشا می‌زد. پرده‌خوانیِ قصه‌هایش راه‌های نرفته را از «شش جهت» (۳) به هم می‌رساند، به هم می‌شناساند و قصه‌های من با «گُلِ سرخ و سفید بر هم تنیده»(۴) دوست می‌شدند.

زن هزار سال و چند دهه راه رفت، «چهره به چهره»(۵)، شعر و موسیقی را از انتظارِ پیشوازِ «جوونای قلعهٔ‌ راز» تا آرامشِ لالاییِ مادرانشان شنید و بازخواند و به سینهٔ زندگی سپرد. صحنه روشن شد. حضور از غیاب پیش افتاد. شهر رنگی شد.

زن، جنبش تک‌نفره بود. راه بلندی پیموده بود و کوتاه نمی‌آمد. رها بود. جریان داشت. تمامیت‌خواهیِ قدرت، می‌خواست حکمرانی بر بدنهٔ جامعه را از مسیر کنترلِ بدن زنان پیش بَرَد. زن، مبارزه را در نفْسِ حضور زنانه‌اش، بازتعریف کرد. توانش بی‌نهایت شد. زیباییِ حلقه‌های مویش به نستعلیقِ رنگ‌های شاد جان ‌داد. نوازشِ دست‌های پُرتوانش ساز را زیباتر ‌کرد.

من بزرگ ‌می‌شدم و باور ‌می‌کردم جهان تخیل می‌تواند با واقعیت درآمیزد. باور ‌می‌کردم، واقعیت همهٔ آن چیزهایی است که ما باور می‌کنیم، می‌سازیم و مراقبش می‌مانیم. روایت زن، قصه‌های کودکی من را در واقعیت می‌کاشت. واقعیت، صبح هزارویکم بود. هزار زن، هزاران زن، رختِ نور پوشیده بودند و آزادی را به زندگی پیوند می‌زدند.

زن زیبا بود. زیبایی می‌آفرید. ما زیبایی را تماشا می‌کردیم و قد می‌کشیدیم. زن همچنان ایستاده. همچنان می‌آفریند. همچنان سیما بیناست.

ماندانا زندیان
نوزدهم آبان ۱۴۰۵ (۱۰ نوامبر ۲۰۲۶)

———————
۱. عنوان یادداشت از متن ترانهٔ «گُل زردُم»، با اجرای سیما بینا برگرفته شده. این ترانه، که با نام‌های «ای یار جانی» یا «سه گُدار» هم یاد می‌شود، از شناخته‌شده‌ترین ترانه‌های محلی بیرجند است که با پژوهش، بازنویسی، تنظیم و اجرای شاخص سیما بینا، و همراهی استادش محمدابراهیم مالکی، به شهرت جهانی رسید.
۲. برگرفته از ترانهٔ «جوونای قلعهٔ پیر»، اجرای سیما بینا
۳. «عقل گوید شش جهت حدّ است و بیرون راه نیست/ عشق گوید راه هست وُ رفته‌ام من بارها»، مولوی
۴. برگرفته از ترانهٔ «عزیز بشین به کنارم»، اجرای سیما بینا
۵. «گر به تو افتدم نظر، چهره‌ به ‌چهره رو به ‌رو/ شرح دهم غم تو را نکته به نکته مو به مو»، طاهره قرةالعین