بازگشت به صفحه اول
 |  درباره ايران امروز  |  تماس با ايران امروز  |  آگهی در ايران امروز  | 
  |   صفحه اول   |   خبرهای روز   |   سياست   |   انديشه   |   فرهنگ و ادبيات   |   جامعه   |   محیط زیست   |   RSS   |  

جمهوری اسلامی، جمهوری روشنفکرانِ ضدامپریالیست

حمید فروغ


iran-emrooz.net | Thu, 14.02.2019, 9:19

جمهوری اسلامی، جمهوری روشنفکرانِ ایرانیِ پس از جنگ جهانی دوم است!

روشنفکرانی که زمینه‌ساز انقلاب مشروطه بودند و یا از دل آن انقلاب برآمدند، برجسته‌ترین ‏جریان روشنفکری ملی و دموکراتیک ایران در دو سدۀ گذشته بوده‌اند. این گرایش ملی- ‏دموکراتیکِ روشنفکران ایرانی با پایان جنگ جهانی دوم عملاً به پایان رسید.‏

این روشنفکران در پی شکست‌ها و نابسامانی‌های بیرون از اندازه، بویژه پس از شکست ‏جنبش بابیه، مشکل و عامل اصلی پریشانی و عقب‌ماندگی جامعه ایران را به درستی ‏روحانیون شیعه و کارکرد دستگاه عریض و طویل آن تشخیص داده بودند و همواره آن را در ‏کتاب‌ها،‌ رساله‌ها و روزنامه‌هایی که منتشر می‌کردند، بازتاب می‌دادند.

در نتیجۀ تلاش‌ و فعالیت‌ این گروه روشنفکران که ویژگی برجستۀ‌ آنها ایران‌دوستی بود،‌ جامعه ‏به‌سوی رهائی از عقب‌ماندگی‌های زمین‌گیرکنندۀِ ناشی از تسلط مذهب شیعه هدایت شد. ‏عقب‌ماندگی‌ها و پریشانی‌هایِ مفرطی که چند سد سال مذهب شیعه در تار و پود و روانِ ‏جامعه و مردم تنیده بود.

در این جا می‌توان از ایران‌دوستانی چون میرزا فتحعلی آخوندزاده، میرزا آقاخان کرمانی، سید ‏یحیی دولت‌آبادی، حسن پیرنیا، محمدعلی فروغی، سیدحسن تقی زاده، تیمورتاش، محمد ‏مصدق، علی اصغر حکمت، علی اکبر داور، علی اکبر سیاسی، علی اکبر دهخدا، احمد ‏کسروی، ملک‌الشعرای بهار، میرزاده عشقی، ایرج میرزا، صادق هدایت و... نام برد که هرکدام ‏در زمینه‌ای نقشی موثر در این تلاش روشنگرانه برعهده گرفتند و مهر خودشان را بر تحولات ‏مثبت آن دوره زدند.‏

از ویژگی‌های مهم این نسل روشنفکران نگاه و دریافتِ درست و مثبت‌شان به غرب و ‏دستاوردهای فکری و فرهنگی آن بود. آنها بسیاری از این دستاوردها را در سازمان‌دادن نهادها ‏و موسسات علمی، فرهنگی، حقوقی و اداری آموختند و بکار گرفتند و به جامعه از طریق ‏محصلین و دانشجویان دانشگاه نوپای آن آموزاندند.‏

به همت و فکر فراخ آنان بود که ایران نوین از درون ایران ویران شده شیعی قاجاری سربرآورد. ‏برخی از آنان در دورۀ رضاشاه عهده‌دار مسئولیت‌های مهم دولتی هم بودند که در شکل‌دهی ‏ایرانِ‌ نوین سهم بسزایی داشتند. مدارس دخترانه، دادگستری، دانشگاه و بسیاری ‏زیرساخت‌های هنوز پابرجای علمی، فرهنگی و اداری‌ای که ایران مدرن برروی آنها ساخته و ‏پرداخته گردید مدیون و مرهون تلاش‌های شبانه‌روزی آنان است.

پایان جنگ جهانی دوم و کنار رفتن رضاشاه و در پی آن تاسیس حزب توده، رفته رفته وضعیت ‏دیگری را بر جامعه روشنفکری ایران حاکم کرد. اکثر روشنفکران پس از جنگ جهانی دوم، به ‏استثنای تعدادِ انگشت شماری چون صادق هدایت، در حزب توده سازمان یافتند و یا شدیداً ‏تحت تأثیر تبلیغات آن حزب قرار گرفتند. دغدغۀ اصلی این نسل جدید روشنفکران پس از ‏شکل‌گیری جهان دوقطبی «امپریالیسم» (به سرکردگی آمریکا) بود.

از این پس معیار روشنفکر ایرانی، در این جهان دوقطبی، سنجش موانع فرهنگی، اقتصادی و ‏سیاسی ملی نبود بلکه گزاره‌هایی بود که از دل منافع این دو قطب / بلوک بیرون می‌آمد.

روشنفکر ایرانی که تا پیش از جنگ جهانی دوم روحانیان و دستگاه مذهب شیعه را به عنوان ‏یکی از موانع اصلی توسعه می‌نگریست، حال نه تنها این نهاد را به حال خود گذاشته بود بلکه ‏به عنوان یک متحد طبیعی هم به آن می‌نگریست. آنها از این به بعد با روحانیان شیعه همزبان ‏و هم‌رأی شده و غرب را شیطانی و منحوس می‌دانستند.‏

در این دوره روحانیت شیعه که با تلاشهای پیگیر و درایت روشنفکران نسل قبل به گوشه‌ای ‏رانده شده بود بار دیگر در سکوت و همراهی ضمنی نسل جدید روشنفکران از پستوهایش ‏بدرآمد و دیگر هیچ نیرویی جلودارش نشد، کسروی را در سال ۱۳۲۴ در دادگاه کشتند و صدای ‏کسی در میان روشنفکران نسل جدید، که دیگر داشتند سوسیالیست می‌شدند، درنیامد. از ‏این دوره به بعد کم کم نگاه روشنفکران سوسیالیست شده و نگاه روحانیت شیعه بر نگاه ‏سکولار و روشنفکریِ نسل قبل چیرگی پیدا کرد.

روشنفکران «ضدامپریالیست» بعدتر برای «نفوذ» در توده، از ساز و کارهای مذهبیون شیعه هم ‏استفاده می‌کردند که می‌توان از جمله به شهادت‌طلبی، رفتارهای انتحاری، مظلوم‌نمایی، ‏مخالفت با «غرب‌زدگی»، خود را امام حسین و حکومت را یزید قلمداد کردن و...اشاره کرد. ‏بگونه‌ای که هم‌رأیی و هم‌راهی آنان با مذهبیون شیعه در رقابت برای نفوذ بر «توده» جای ‏تشخیصی بین آنان و روحانیون شیعه در بین مردم باقی نگذاشته بود.‏

معدود روشنفکرانی هم که جز این می‌اندیشیدند و برخی‌شان در نهادهای حکومتی فعال ‏بودند، به دلیل تعداد اندکشان، در فضای آن روزگار مورد توجه مردم قرار نداشتند.

این وضعیت روشنفکری ما پس از جنگ جهانی دوم تا انقلاب اسلامی است. طبیعی است در ‏جامعه‌ای که روشنفکران سکولارش تبدیل به متحد طبیعی و حامی جهان‌بینی شیعه شده‌اند، ‏اندیشه‌هایی چون مبارزه علیه «غرب‌زدگی»، مخالفت با «لیبرالیسم» و «دموکراسی» به ‏شاخص‌های اصلی آنها تبدیل می‌شوند.‏

امروزه بسیاری از روشنفکران این نسل، یعنی «روشنفکران ضد امپریالیست» که یک پای ‏اصلی انقلاب اسلامی بودند، هنگامی که به بررسی انقلاب اسلامی می‌نشینند برای کتمان ‏این همذات‌پنداری با جریان‌های فکری شیعی، رژیم محمدرضاشاه پهلوی را مورد نقد و سرزنش ‏قرار می‌دهند؛ که چرا شاه، که آنها او را به عنوان «سگِ زنجیری امپریالیست» قلمداد ‏می‌کردند، به جای آن‌ها مسئولیتِ روشنگری را به عهده نگرفت.

چهار دهه پس از آن فاجعه، هنوز هم این هم‌دستی و همکاری را در بخشی از «روشنفکران ‏ضدامپریالیست» با حکومت اسلامی شاهدیم. چه آنها که خواهان براندازی آن هستند و چه ‏آنها که با تمام قوا در نگهداری آن می‌کوشند.‏

آیا جامعۀ روشنفکری ما می‌تواند با درس‌گیری از روشنفکران بوجود آورندۀ انقلاب مشروطه و ‏روشنفکرانی که از دل آن انقلاب برآمدند و جامعه ویران قاجاری شیعی را به سامانی درخور ‏رساندند، باز نقش شایسته‌ای در سرنوشت مردم بازی کند؟

نظر خوانندگان:

■ با درود، نوشته حميد فروغ از زاويه‌اى متفاوت،کوتاه و عميق نقش روشنفکران ايران در انقلاب اسلامى و بسترهاى فکرى مشترک آنان با روحانيت شيعه را نمودار مى‌سازد. چنين نقدى مى تواند کمک به تحقق ارزوى نويسنده در پايان مفاله‌اش، براى بدست آوردن جايگاه مجدد روشنفکر در ساختن ايران فردا و استقرار دموکراسى در آن باشد.
یزدان س.


■ سوال دیگر بسا شایسته این هست که آیا می‌توان پس از ۱۰۰ سال تلاش و شکست‌های پی در پی از واژه «روشنفکران ضد امپریالیسم» استفاده کرد؟ با نگاهی اجمالی به ۴۰ سال گذشته چه وجه مشترکی بین ضدیت با امپریالیسم و روشنفکری یافت می‌شود؟ از باز گشایی مدارس دخترانه توسط روشنفکران مشروطه تا حمایت روشنفکران انقلاب ۵۷ از حجاب اجباری رژیم اسلامی؟ ضربات چپ استالینی بر پیکر آزادی و دمکراسی در ایران آشکار است.

■ با درود، و سپاس از نویسنده این جستار که خود روزگاری دراز از هموندان این نگاه بود زمان آن رسیده است که در این باره گفت‌وگویی ژرف انجام گیرد. حزب توده ایران بانی وبنیان گذار این اندیشه تا به امروز این سیاست را دنبال می‌کند. خسرو گلسرخی محصول و نمونه تمام‌عیار این دسته از روشنفکرانی ست که دوستداران او چند روز پیش بزرگ داشتی بر مزارش برگذار کردند. بسیاری از این دوستان ضد امپریالیست در گفتگوهای خصوصی و دو نفره این حقیقت را می پذیرند ولی از ابراز ان به صورت همگانی خودداری می کنند. من از حمید فروغ سپاسگذارم چون این کمترین کاری ست که می‌شود برای ان انسان های بزرگ که در راه ابادی و سربلندی این سرزمین ان همه رنج و سختی کشیدند انجام داد.
ش. بزرگی


■ سلام! خسته نباشید دوست عزیز. حرفی برای گفتن ندارم! من خیلی کتاب روزنامه مقاله می‌خوانم. اما کمتر کسی را دیده‌ام که به‌درستی شما به این نکته واقعی اشاره کرده باشد. یا شاید من ندید باشم. دستت درد نکند. بسیار عالی دست روشنفکران ایران را رو کردی. هنوز هم در این گرداب فکری گم گشته‌اند. امیدوارم از خواب غفلت برخیزند. من مقاله‌ی را در فیسبووکم می‌گذارم.
کریم ایلخانی از سوئد


■ چندین چراغ دارد و بیراهه می‌رود!!! ایکاش هموطنان روشنفکر مکتبی ما، از چپ و  راست، به این برداشت ساده ولی پر مغز آقای حمید فروغ بدون تعصب مکتبی بیاندیشند و برای فقط یکبار هم شده بپذیرند که شک کردن یک فضیلیت است و اینهمه انکار و خودفریبی شایسته‌ی یک روشنفکر فرهیخته نیست.
جمشید قراجه‌داغی




نظر شما درباره این مقاله:


Iran Emrooz
(iranian political online magazine)
iran emrooz©1998-2019
e-mail:
ايران امروز (نشريه خبری سياسی الكترونيك)
«ايران امروز» از انتشار مقالاتی كه به ديگر سايت‌ها و نشريات نيز ارسال می‌گردند معذور است. استفاده از مطالب «ايران امروز» تنها با ذكر منبع و نام نويسنده يا مترجم مجاز است.