گزینه‌های جایگزین رژیم ایران، محدود و پرریسک‌اند

مارگریتا استانکاتی و بنوا فوکون / وال‌استریت ژورنال / ۱۹ فوریه ۲۰۲۶

اگر دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، تصمیم بگیرد رژیم تحت رهبری علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، را هدف حمله قرار دهد، با ارزیابی ریسکی به‌طرزی غیرمعمول دشوار روبه‌رو خواهد شد: هیچ آلترناتیو روشنی وجود ندارد که در صورت فروپاشی آن، سر برآورد.

اپوزیسیون ایرانیِ مخالف جمهوری اسلامی از نظر سیاسی چندپاره، فاقد سازمان‌دهی منسجم و از نظر جغرافیایی میان داخل و خارج کشور پراکنده است. اگر آمریکا با این امید که چهره‌های انعطاف‌پذیرتری جای رهبران ارشد کنونی را بگیرند، تصمیم بگیرد آنان را از میان بردارد، هیچ تضمینی وجود ندارد که افراد جایگزین، میانه‌روتر از خامنه‌ای باشند.

محسن سازگارا، مقام پیشین جمهوری اسلامی که اکنون به فعال اپوزیسیون در آمریکا تبدیل شده، گفت: «اگر ترامپ دست به چنین اقدامی بزند — کشتن خامنه‌ای و فرماندهان ارشد — مسئله این است که بعدش چه می‌شود؟ ایران ممکن است به یک حکومت شکست‌خورده تبدیل شود.»

مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، نیز به‌تازگی در کنگره اذعان کرده که در چنین شرایطی، آمریکا باید امیدوار باشد بتواند در خلال یک گذار پیچیده، فرد یا افرادی را در ساختار حکومت بیابد که بتوان با آن‌ها کار کرد.

آخرین باری که حکومت ایران سقوط کرد، شرایط به این شکل نبود. در آستانه انقلاب ۱۹۷۹ که به سرنگونی محمدرضا پهلوی انجامید، چشم‌انداز بسیار روشن‌تری از آنچه قرار بود پس از آن بیاید، وجود داشت.

در آن زمان، ایرانیان از طبقات اجتماعی و گرایش‌های سیاسی مختلف، در داخل و خارج کشور، زیر رهبری روح‌الله خمینی متحد شدند. این روحانی کاریزماتیک به شبکه گسترده‌ای از مساجد و نهادهای خیریه تکیه داشت تا بسیج مردمی را هماهنگ کند. زمانی که خمینی در فوریه ۱۹۷۹ از تبعید در پاریس بازگشت، با استقبال قهرمانانه‌ای روبه‌رو شد.

امروز شخصیتی مشابه با چنین جایگاهی وجود ندارد.

و هر گزینه‌ای برای «مرحله بعد» نیز چالش‌های خاص خود را دارد. انیسه بصیری تبریزی، کارشناس ایران در اندیشکده «چنم هاوس»، می‌گوید: «دامنه گزینه‌ها بسیار، بسیار محدود است — اگر اصلاً گزینه‌ای وجود داشته باشد.»

معترضان

نیرومندترین تهدید علیه جمهوری اسلامی از درون خود ایران می‌آید. طی یک دهه گذشته، ایرانیان خشمگین با بسامدی فزاینده به خیابان‌ها آمده‌اند؛ از اعتراض به تقلب انتخاباتی در سال ۲۰۰۹ گرفته تا مطالبات حقوق زنان در ۲۰۲۲ و، در اواخر سال گذشته، بحران فزاینده اقتصادی.

تحلیلگران و فعالان می‌گویند با وجود سرکوبی که هزاران کشته بر جا گذاشت، شعله‌ور شدن دوباره اعتراضات اجتناب‌ناپذیر است. هم‌اکنون نیز موج تازه‌ای از خشم در حال شکل‌گیری است و مردم در مراسم سوگواری کشته‌شدگان شعارهایی چون «مرگ بر خامنه‌ای» و «مرگ بر جمهوری کودک‌کش» سر می‌دهند.

با این حال، این جنبش‌های مردمی در داخل کشور فاقد رهبران شناخته‌شده یا ساختار سازمانی مشخص‌اند. چهره‌های برجسته اپوزیسیون دیر یا زود خاموش یا زندانی می‌شوند؛ از جمله نرگس محمدی، برنده جایزه نوبل صلح، و مصطفی تاج‌زاده، نماینده پیشین مجلس. هر دو در حال حاضر زندانی هستند.

چهره‌های ضدحکومتی خارج از ایران شامل بسیاری از فعالان حقوق بشر می‌شوند. برخی از آنان — از جمله شیرین عبادی، وکیل ایرانی و دیگر برنده جایزه نوبل صلح — چنان سال‌هاست خارج از کشور زندگی می‌کنند که بسیاری از ایرانیان معتقدند از واقعیت‌های داخل کشور فاصله گرفته‌اند.

عبادی، برای نمونه، گفته است از حملات هدفمند آمریکا برای کشتن خامنه‌ای و فرماندهان ارشد حمایت می‌کند. او در مصاحبه‌ای گفت: «این اقدام باعث فروپاشی رژیم می‌شود، زیرا اگر آن‌ها حذف شوند، هیچ‌کس دیگری نمی‌تواند کشور را اداره کند.»

این موضع او را در تضاد با فعالان سیاسی برجسته داخل ایران قرار می‌دهد که با مداخله نظامی مخالف‌اند.

ولیعهد

شاخص‌ترین چهره اپوزیسیون خارج از ایران، رضا پهلوی، فرزند تبعیدی شاه برکنارشده، است که خود را به‌عنوان رهبر آینده مطرح کرده است. او در جریان اعتراضات اخیر به نمادی قدرتمند از مخالفت با رژیم بدل شد. ایرانیان در پاسخ به فراخوان او برای اعتراضات سراسری، در ژانویه با شمار زیادی به خیابان‌ها آمدند و بسیاری نام او یا شعارهایی علیه رژیم را سر دادند، پیش از آنکه نیروهای امنیتی سرکوب تازه‌ای را آغاز کنند.

پهلوی گفته است: «من به ایران بازخواهم گشت. در موقعیتی منحصربه‌فرد برای تضمین یک گذار باثبات قرار دارم. این نظر شخصی من نیست، بلکه حکمی است که مردم در برابر گلوله‌ها با صدای بلند و روشن صادر کرده‌اند.» هدف اعلام‌شده او کمک به گذار ایران به یک دموکراسی سکولار است.

با این حال، او همچنان چهره‌ای اختلاف‌برانگیز است؛ به‌ویژه نزد ایرانیانی که سرکوب سیاسی دوران پدرش و نابرابری‌های اجتماعی آن دوره را به یاد دارند. بسیاری از کردها، آذری‌ها و دیگر اقلیت‌های قومی — که نزدیک به نیمی از جمعیت ایران را تشکیل می‌دهند — به دلیل تمرکز پدرش بر کنترل متمرکز، به او بی‌اعتمادند.

پهلوی و عبادی پس از اعتراضات ۲۰۲۲ تلاش کردند ائتلافی گسترده ایجاد کنند، اما این تلاش بر سر اختلافات شخصی فروپاشید. در ماه‌های اخیر نیز برخی از هواداران تندرو پهلوی خواستار احیای نظام پادشاهی شده‌اند و همین امر بسیاری از دیگر مخالفان جمهوری اسلامی را از او دور کرده است.

مهرداد درویش‌پور، جامعه‌شناس مقیم سوئد و از چهره‌های شناخته‌شده جنبش دموکراسی‌خواهی ایران، گفت: «ما بازگشت سلطنت را در کشور نمی‌خواهیم — به‌هیچ‌وجه.»

پهلوی نیز برخی از هواداران مشتاق‌تر خود را مورد انتقاد قرار داده و گفته است یک نظام دموکراتیک برای پذیرش و مدیریت اختلافات سیاسی مناسب‌تر است.

مارکسیست‌ها

برخی گروه‌های اپوزیسیون به همان اندازه که با جمهوری اسلامی دشمنی دارند، با یکدیگر نیز خصومت دارند.

سازمان مجاهدین خلق ایران، گروهی چپ‌گرای اسلام‌گرا و منسجم، علیه شاه مبارزه مسلحانه کرد و در انقلاب ۱۹۷۹ مشارکت داشت. این گروه که با نام اختصاری «مجاهدین خلق» شناخته می‌شود، به‌زودی با جمهوری اسلامی دچار اختلاف شد و کارزار خشونت‌باری علیه آن به راه انداخت.

بسیاری از ایرانیان به دلیل هم‌سویی این سازمان با عراق در جنگ دهه ۱۹۸۰ به آن بی‌اعتمادند، هرچند این گروه بعدها در میان برخی سیاستمداران در اروپا و آمریکا حمایت‌هایی کسب کرده است. مقر اصلی آن عمدتاً خارج از ایران است.

رژیم

مقام‌های عرب و اروپایی می‌گویند کنار رفتن خامنه‌ای ۸۶ ساله لزوماً به روی کار آمدن چهره‌های میانه‌رو در رأس جمهوری اسلامی — چه رسد به فروپاشی آن — نخواهد انجامید. به گفته آنان، رژیم ممکن است خود را تطبیق دهد و بقا یابد؛ شاید از طریق روحانی محافظه‌کار علی‌اصغر حجازی، نماینده کنونی خامنه‌ای در دستگاه امنیتی، یا محمدمهدی میرباقری، رهبر معنوی جناحی فوق‌رادیکال که هرگونه دموکراتیزاسیون را رد می‌کند.

سعید گلکار، دانشیار دانشگاه تنسی در چاتانوگا و کارشناس نهادهای امنیتی ایران، می‌گوید اگر خامنه‌ای کشته شود، محمدباقر قالی‌باف، فرمانده پیشین سپاه پاسداران که اکنون رئیس مجلس ایران است، ممکن است دولتی حتی تندروتر را رهبری کند.

در همین حال، چهره‌های میانه‌رو در حال کنار گذاشته شدن هستند. چندین عضو جریان اصلاح‌طلب که خواهان تغییر در چارچوب نظام موجود بودند، پس از انتقاد از سرکوب‌های اخیر بازداشت شده‌اند.

با این همه، الگویی مشابه «پرسترویکا»ی دهه ۱۹۸۰ در روسیه نیز یکی از احتمالات است. برخی مقام‌ها می‌گویند یکی از گزینه‌های احتمالی برای جانشینی خامنه‌ای، علی خمینی، نوه بنیان‌گذار جمهوری اسلامی، است که به روحانیون میانه‌رو نزدیک است.